Destên Leylayê

Ji ber pandemiyê em dîsa li hundir asê ne. Ji hoperlorên kompîtorê dengê Şakiro bilind dibe: ”… Ez dikim herim dîtina vê Sadiyayê. Ew çi kes e mala xwe xirab dike, ocaxê xwe kor dike, derê xwe bi heft kilîta mor dike, dibê sing û berê Sadiya xanimê reşe deq lê nayê...” Xwe li ber neynika serşokê dibinim. Ji bedena ku kumê xwe ji têkçûnê re xwar kiriye aciz dibim. Berî didim hiş û dil, deng ji wan jî biliye. Bi firçeya didanan heta xwîn bi devê min dikeve didanê xwe dişom. Avek şîrgerm li xwe dikim. Min hê çek li xwe nekiriye, lawikê biçûk li ber min diçikile. Soza min dayî bi bîra min dixe. Dikim bibêjim qedexe heye li der, ew bi kenê xwe min qaneh dike. Heta ew û birayê xwe xwe hazir dikin, berî didim medyaya sosyal. Serê bername û derçûna kitêbên nû li hev dikevin. Bi deng û kenê xwe yên şîrîn min ji wê hêwirzeyê xilas dikin.





Maskeyên me li ber dev û poz, em berî didin parka nêzî mal. Bê ku xerîbiyek li wan biqewime, bi nav zarokan dikevin. Cîhek bi sî ji xwe re dibînim. Çend wêneyên wan dikişînim. Çav li dû wa ye lê dîsa dikişim qalikê bêdengiyê. Bi zengilê têlefonê re ji halê xwe yê bêdengiyê difilitîm. Ji ber wefata bê wext a Sedatê ciwan hefteyeke piraniya malbat û lêziman li gund in. Piştî li hev pirsînê diya min halê zarokan dipirse. Bê ku bersiva wê bidim têlefonê qut dikim. Gazî zarokan dikim. Bi rêya Whatsapê bi dîmen deng lê dikim. Bi çav pêketana zarokan re, halê bi hezn ji ser endamên malbatê radibe. Wextek xweş bi hev re derbas dikin. Ji nişke ve av bi “fîsqiye”yên parkê dike. Zarokan têlefon avêt ser min û ber bi avê ve revîn. Sohbeta me bi xêra halê zarokan germ bû. Bi pirsîna dotmamê re zarok ketin bîra min. Min berê kamerayê zivirand û dîtina me dît zarok şil û pil bûne. Ez bi ser wan de qêriyam da ku xwe şil nekin. Dotmama ku mamoste ye go “bihêle bila xwe şil bikin, carek din zarokatî bi destê wan nakeve.”



Li vegerê lawikê biçûk bi destê min girt û xwe li qisedanê şidand. Bi herê, ê, hihi, min ew dibersivand. Di wê kêliyê de bi axîn sohbeta ku Leylayê tê de behsa destê xwe kiribû hat bîra min. “Destê min ji bo hezkirina zarokan afirîne lê…” Bi qêrîna lawik re bi ser xwe ve hatim. Tu nabê min destê wî şidandiye di wê kêliyê de. Bi çavên dikirin barê xwe daynin min li ber lawik çok da...

Tizbiya bavê min

Qaso bi xwendina çend gotar û lêkonînan re berê xwe da gund.


Qapaxa misînê li ser sobê bi bilqên avê re bilind dibû û dadiket. Bi kêf kartola pijiyayî da ber kita.

Tasa dendikên zeytûnan kişand ber xwe. Serê sî û şeş dendikî da ber derbên êge yê heta kol bûn. Ma li benda sorbûna singê di nav êgir da. Bi baldarî dendik qul kirin. Rûn berda tawê, hebên qulkirî di nava rûn de qeland.





Qerwera zarokên cînaran berî wî da şibakeyê. Bi hewes ket temaşeya lîstika zarokan û daketina pileyên berfê! Pace vekirî hîşt.

Li ser mîndera mor rûnişt hem sitra hem bend di dendikan re derbas kir. Bi girê havêtina serê îmameyê re rahîşt wênekêşa xwe, derket der.

Nola di ayineke de be hêdî hêdî tîzbî li ser berfê bi cî danî. Hinek genim li dor tizbiyê reşand, ma li benda beytikan. Berî bi rêya WhatsAppê wêneyê bişîne bi pirqinî ev hevok lê kir;

Mehrûmê ka tizbiya bavo winda bûbû!







Nîşe: Berî blogê li malpera diyarname. com'ê weşiyaye.

Bav û Law

Royê tirêjên xwe bexşî esra dereng kiribû. Fincana qehweyê girt û berê xwe da şaneşînê. Dûyê cixarê û hilmûgulma qehwê tevlihev dibû. Berî derkeve şaneşînê nivîsek di derbarê teknolojiyê de xwendibû û carek din bi çavê serê xwe bûbû şahidê xweşî û nexweşiyên înternetê. Lê kurmê edetî destê wî dîsa bir bêrikê, têlefon deranî, çavek li têlefonê gerand, dîsa têlefon berda bêrika xwe. Ji aciziya dengên hawirdorê, pişta xwe da înşaatên van demên dawî wekî xilt ji bin erdê serî bilind dikirin. Sura bayê li singê wî xist. Ricif ket canê wî. Ji neçarî pişta xwe da tavê. Çavên wî li ser kalê dirfê Afxanî pêdiket aliqîn. Bêwarî û bindestiya xwe ji bîr kir. Kalê piştî dar şikandin agir bera binê semawerê da. Bi bilindbûna dû re ji ber çavan winda bû. Bavê xwe yê çendin sal in di binê axa sar de dinive bibîr anî. Nefesek kûr kişand ji cixareya xwe. Qewimînên hefteya borî ên li dibistana lawê wî wekî fîlmekî lê bûn mêvan.






























Dîsa cixareya wî di dest de di paş caxan re li pola lawê xwe dinêrî. Dayik û bavên zarokên pola yekem li benda derketina zarokên xwe bûn. Hêwirzeya wan dişibiya vinginiya mozan. Bi şingîniya zengilê re zarok ji hundir kişiyan baxçeyê. Dê û bav û zarok û mamoste li hewşa dibistanê rêzbûn... Bi destê xwe delaliyê malê dabû dibistana "zimanê" wî di nav pencê xwe de dihêre. Tîrên êşbar berî dan canê wî. Di xwe de keliya.

Gotina hevalek xwe bi bîr anî "Berî ... dest bi dibistanê bike. Min go bi destê ... bigrim berê xwe û wî bidim "greva birçîbûnê" Lê piştî fikirîm ez li ku siyaseta me li ku..."

Dengê sirûdê bilind bû, wî xwe topî serhev kir. Dengê tirkek li ber guh kir çinginî.

- Hela li vê mezatê mêzeke em û zarok çi şerpezekirine. Emrê Xweda li ku ma?

Bêdeng bişirî. Sirûd qediya ket hewşa dibistanê. Qederek di nav qelebelixê de çavê xwe li lawik gerand. Wexta kurê xwe dît bi ken çû cem. Destê xwe li serî da. Rahişt çenteyê lawik avêt milê xwe û meşiyan.Tirkiya lawik û kurmanciya bav kûçe dan ber xwe.

Nîşe: Berê li malpera www.diyarnme.com'ê da weşiyaye. 

DENGBÊJ HUSEYNO

Dengbêjî edebiyata devkî a herî xweser ya miletê kurd e. Dengbêj pişta xwe dide axê, ji xweristê avaheyatê vedixwe. Dengê/melodî dengbêj ji dilê xwezayê dipijiqe. Di golgeniyan da hilnayê/napingire. Xuşînê bi deşt, newal, gelî û mesîlan dixe. Her ku li kevir û zinaran diqelibe xas dibe… Dibe quling li deşt û zozanan dixingîne. Bi per û baskê xwe ra peletê ewran "belav" dike. Di oxilmê giran da dibe sura sibê, xwîdana li eniya egîd û cindiya sar dike. Bi meşwerdegiyê ra agir li dilê xort/qiz, kal û pîran geş dike. Bi şîrqîna birûskan ra şax davêje. Di şevên tarî da li gel qendilê dibe tav, heyatê di ser şêniyê xwe da ro dike. Li eresa meydanê/dîwanê heta xwe nekuje/heyfa mexdûr û mêrxasan hilmede ranabe.

Hin şaşiyên di nivîsa Sedat Ulugana da

 

Wexta min nivîsa Sedat Ulugana ya bi navê:

”Du hevalê Evdalê Zeynikê: Feqiyê Qizqapanê û Ferîkê Kor” di malpera “Xwebûn”ê* de xwend, wekî ku min zêrekî reşadî bi dest xistibe, di ber xwe de ji kêfan bişirîm. Lê bîra min a kor, mîna sîtila bilxur ji bin ve keliya, kêf li min kir kerrafî. Min rabû berê xwe da kitêba Ahmet Aras a bi navê “Şairê Kurda yê Efsanewî: Evdalê Zeynikê**. Pirtûka ku min sê caran xwendibû, min dîsa di ber çavan ra derbas kir. Di nava rûpelan da rastî agahiyeke bi wî rengî nehatim.

Ahmet Aras: ”Li gor gotina nebiye wî yê mezin Emerê Zeynikê, Evdal 110 sal emir kiriye. Bi gotina kurê nebiye wî H. Beşer, ewî 115 sal, bi gotina kurê nebiyê wî yê din Heyder jî ewî 105 sal emir kiriye. ….Evdal di serê 1800’î de hatiye dinê û di sala 1913’an da wefat kiriye.”

WARÊ GOTIN Û MUZÎKA KURDÎ, DENGBÊJÎ

Hevpeyvîn: Dilşêr Bêwar
















Ez fambarî xwe bûme nebûme dengê dengbêjan di guhê min da dizinge. Bi taybetî jî sewta Şakiro.

Dengbêjî ji bo min ne tenê cureyekî muzîkê ye, "ava heyatê" bi xwe ye. Çawa ku wexta merû ji tîbûnan dikesire û rastî kaniyeke sar tê, devê xwe dike kaniyê jê vedixwe û zik li mirov dibe meşk lê hesta tîbûnê ji ser mirov ranabe, guhdarkirina min a li dengbêjan hesteke wiha bi mi ra çêdike...

Carna mîna zarokekî ku çavên wî çawa bi pêlîstokekê dikeve, ji kêfan lê tê ku bifire; wexta peyveke teze keşif dikim di nava dengê dengbêjan dikevim heman halî.

Carna bi dengbêj re digirîmû dikalim, li qada şer çav li min tarî dibin, bi wan re şer dikim... Piştî salan bi çavê serê xwe dibînim ku her tere zimanê min sade û sivik dibe, "peyvên naylonî yên birqok" ji xwe dikim, bal li min sivik dibe. Bi gotineke din li kok û asasê xwe vedigerim.



Dema cara ewil çavê min bi reklama “Antolojiya Dengbêjan Reso û Şakiro” ya ku ji alî Omer Guneş û Îbrahîm Şahîn ve hatine amadekirin ket, mîna zarokekî ku şeva eydiyê xew bi çavan nakeve bi min hat. Ne bi dilekî, bi deh dilan mam li benda vebûna deriyên Pêşangeha Pirtûkan a Stenbolê. Bi vebûna deriyan ra min xwe li ber standa Weşanxaneya Nûbiharê dît...

Bi awayekî ji awayan, min bi sê nivîsên cuda yên ku di diyarname.com ê da weşiyan bal kişand ser her du antolojiyan. Lê her ku çû antolojî mîna xoya merû li agir bike bi canê min ketin. Xewa şevan dîsa li min herimî.

Li ser vê bi rêya medya sosyal, berî berî min xwe gihand Îbrahîm Şahîn û bi rêya Îbrahim jî xwe gihand Omer Guneş. Min xwest vê carê ne nivîs lê hevpeyvînekê ligel wan çêbikim. Mala her du xweşmêran ava, di nava kar û barên xwe yên zêde zêde da wexteke xweş ji min re terxan kirin.

Di hevpeyvîna ku li ber dest e de, min bi zanebûn hin pirsên wekî “Dengbêjî çi ye? Di çanda û folkrora kurdî de cihê dengbêjiyê li ku ye? û hwd. nekirin. Ji ber ku bersiva van pirsan û gelek pirsên dîtir di nava antolojiyan da heye, loma hewce nake em bikevin nava dubareyan. Hin pirsên edetî hene mirov bixwaze nexwaze bi wan ra rû bi rû dimîne. Min hewil da hin mijar, çîrok û hîkayetên di nava sohbeta me ya li ser têlefonê bala min kişandin de derxim pêş.










Çi bû sedem ku hûn bikevin dû berhevkirina kasetên dengbêjan û fikra amadekirina antolojiyan ji ku derket?

- Em bi deng û kilamên dengbêjan mezin bûn. Li malan, li gundan, di rê û dirban, di şahî û şînan de kilamên dengbêjan li ser zar û zimanan bû. Dengbêjî wekî terapiya civakî bû. Evîndaran hedûriya xwe bi kilamên dengbêjan dianîn, dilbikulan kul û keserên xwe bi kilamê dengbêjan dikewandin. Wekî efsane, behsa qehremanên ku di serhildana Simko, Azadî (Şêx Seîd), Agirî û yên din de cih girtibûn, dihat kirin. Trajedî, qehremanî, eşq û evîniyên ku bibûn kilam, di nava gel de her dem mijara sohbetan bû. Zaroktiya me di nava wê atmosferê de borî. Naveroka kilaman efsaneyên zarokatiya me bûn.

Sedema sereke ya lêgerîna me, pêwîstiya lêkolînên li ser dinyaya kurdî ye. Antolojiya Dengbêjan/dengbêjiyê mijareke derengmayî ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku bingeha etnologî û Antropologiya Kurdî naveroka kilamên dengbêjiyê ye. Tu beş fenanî dengbêjiyê civaka kurdî baş temsîl nake. Me jî xwest ku em ji mijareke navendî dest pê bikin.

Bawer im di demeke nêz de wê Antolojiya Sêyem a Dengbêj Huseyno jî bigihîje ber destên xwendevanan. Bi tevî van her sê antolojiyan, wekî proje we amadekirina çend antolojiyan wekî hedef daye ber xwe?

- Belê rast e. Cîlda Antolojiyê ya sêyem a Dengbêj Huseyno qediya. Ew ê di demekî nêz de bê çap kirin. Çend cîldên pêş jî dê ji dengbêjên herêma Mêrdînê (Dengbêj Mehmûdê Hesî û Fadilê Kufragê) û ji ên herêma Amedê (Salihê Bênatî) pêk werin. Li ser hejmara cîldan me ji xwe re tu tixûbek diyar nekiriye, heta ku em bikaribin em ê berdewam bikin.

Gelo ev dengbêjî hew xweserî me ye? Yanî, li dinyayê dengbêjî çi ye, li kîjan ax û welatan heye, çi ferq di navbera ya me û yên dereke de hene?

- Di dîroka gelek welatan de muzîk û teksta nêzîkê dengbêjiyê hebûne lê belê nejiyane û roja îroyîn dengbêj û dengbêjî tenê li Kurdistanê hene. Dengbêjî muzîka kurdî ya herî xweser e. Ew qas xweser û bi bandor e ku gelek hunermendên ermen jî ji dengbêjiyê pir hez kirine û bi dengbêjî strane. Hozanên ermen wekî Zekeriya Batîsta, Gulê, Perê di demên xwe de dengbêjên navdar bûne.

Sermeselê, dengbêjiya ku li seranserî sînorê bakur û başûrê welêt, yanî ji Colemêrgê bigire heta ku xwe berdide Botanê û Behdînanê û dengbêjiya Serhedê ma gelo heman dengbêjî ye? Mînak, çi ferq di navbera payîzok an heyranokekê û kilameke Reso yan Şakiro da heye?

- Naveroka kilamên dengbêjiyê li her herêmên Kurdistanê yek e. Lê her herêmê, dengbêjî li gor civaka xwe saz kiriye. Edebiyateke bi sosyolojiyê re girêdayî ye. Lê deng û meqam li gorî sirûşt, avûhewayê û xwezayê diguhere. Wekî mînak ku em bidin, li Serhedê dengbêjî bi deng û awaz bilind e û li Mêrdînê nizm e. Honaka kilaman li Serhedê kin e, li Mêrdînê dirêj e.

Em dizanin hin dengbêjên mêr gelek kilam ji dengbêjên jin girtine/hîn bûne. Di nava dengbêjiyê da gelo mirov dikare kîjan taybetmendiyên dengbêjên jin derxe pêş?

- Dengbêjên jin pir afirîner in. Lê belê di esasiya xwe de jinên kurdan ên li gundan bi piranî xwedî potansiyelekê dengbêjiyê ne. Jin ji bo dengbêjiyê xizne û çavkanî ne. Hemî dengbêj ji vê xizneyê sûd werdigirin. Lewma jî di kilaman de vebêjerên kilaman jin in. Ne tenê kilamên evînîyê kilamên serhildanê jî li ser hest û nêrîna jinan têne honandin. Piştî trajediyan ên ku di nava kelekela hestan de dişewitin jî, yên ku li ber bayê trajediyê dikevin jî jin in. Dilên wan bîra hestên netebitî ne. Her ku bîr tije av dibe û bi ser ve diçe û helbestê diafirîne. Divê mirov hemû gotin û vegotinên jinên kurd ên salmezin tomar bikin.



Di antolojiyan da navê gundê Cemalvêrdî gelek derbas dibe, taybetmendiya gundê Cemalvêrdiyê çi ye di dengbêjiya Serhedê de?

- Cemalvêrdî di hêrama Intabê de li pala çiyayê Qertewîn, gundekî piçûk e. Tevahiya deşta Intabê li ber bergeha gund e. Erdnîgariya Cemalvêrdî wekî sahneyekê ye ji bo dengbêjiyê. Heger gund platform be, pişta platformê Çiyayê Qertewîn e, pêşberê sahneyê jî hemî Intab e. Li alî din jî Intab (herêma Dutaxê) ji aliyê Bakûrê Qertewînê ve di navbera herêma Milazgirê û Patnosê de ye, ango bi her awayê cîhekî stratejîk e. Bîhna çiya, û bîhna deştê di nava hev de ne. Şerê ku di kilama Axao (Şerê Cemalvêrdî) de derbas dibe, li Cemalvêrdî di navbera şervanên kurdan û milîsên dewletê de diqewime. Bi kurt û kurmancî erdnîgariyeke wisa ye ku ji dengbêjiyê re avzêmka bi qîmet e.

Evdalê Zeynikê, Bedîhê Çavşûşe û Şakiro her sê dengbêjên hoste jî ji wî gundî ne. Wekî tê zanîn Evdalê Zaynikê bi afirîneriya xwe, bi meqam û terzên xwe di edebiyata dengbêjiyê de li hemû deverên Kurdistanê bûye semboleke hevpar. Bedîhê Çavşûşe li wî gundî kilamên Evdal hîn bûye û li herêma Serhedê bi nav û deng bûye. Dengbêj Şakiro jî di piçûktiya xwe de bûye şagirtê Bedîh û bi terz û dengê xwe di nava kurdan de nav û deng daye.



Di sohbetên me de we bal kişandibû ser bandora dengbêj Reso ya li ser dengbêjan û malbatên wan. Bi kurtî ji kerema xwe re hûn dikarin behs bikin?

- Di gerên me yên li welat de, me ferq kir ku Reso bi dengbêjên herêman tevekan re danûstandinek çandî pêk aniye. Di destpêka dengbêjiya xwe de li dû kilaman geriyaye û ji dengbêjên hoste kilam hîn bûye. Di dema kamiliya dengbêjiya xwe de jî ji her dengbêjê hemtemen û paşîvan re rêz girtiye û ew hînê kilaman kiriye. Em dikarin bêjin ji Serhedê bigire heta Mêrdînê, Diyarbekirê, Batmanê, malbatên ku me serdaniya wan dikirin. her kesî dengbêjê xwe bi Reso re muqayese dikir. Ango ji bo wan Reso pîvana hostetiyê bû. Dîwana ku Reso tê de kilam gotiye, tevlêbûna wê dîwanê û pê re kilam gotin, ji bo dengbêjan û malbatên wan her tim bûye şanaziyek mezin.

Di pêvajoya berhevkirina kaset û lêkolînan de çi astengî derketin pêşiya we? Û tiştên hûn kêfxweş û xemgin kirine ger hebin çi ne?

- Em bi alîkarî û têkilêyên gelek heval û dostan li gelek gund, bajar û bajarokan geriyan. Em li malbatan dibûn mêvan û bi dengbêjên wê herêmê re me dîwana dengbêjiyê li dar dixistin. Gelek caran heta nîvê şevê berdewam dikirin. Tişta ku em pê herî dilşad bûn bêguman ew bû ku me di wan şevbihêrkan de rê û rêzanên dîwana dengbêjiyê didîtin û em dibûn hevparê wê kelecaniya dîwanê. Ji bo lêkolînên di warê dengbêjiyê de divê di dîwana dengbêjan de ev hest bên jiyîn. Her wiha gelek malbatan bi salan kasetên ku di bin erdê de, di qulê dîwaran de veşartibûn bi me re parve dikirin û em dihewandin. Helbet ev jî ji bo me moral û motîvasyoneke mezin bû.

Astengî bi çend awayî derdiket pêşiya me: Carinan em pê dihesin ku pispor û salixdanêrê mijarê demekê kin/berê wefat kiriye û li pey wî/wê tu tomarek, vîdeoyek, destnivîsek nemaye. Hemî zanînên wî/êw pê re çûne gorê. Astengiya din jî hin kes û malbat hene ku naxwazin kaset û qeydên li ba xwe bi tu kesî re parve bikin. Em gelek caran pê dihesin ku kaset û qeyd di sandoqan de riziyane. Hin caran jî ji ber tirsa qedexekirina li ser ziman û çanda kurdî gelek kaset û tomar bi salan veşartî mane û dawiyê de jî riziyane. Dengbêj Filîtê Axtepe du sal pêşiya wefata xwe di sala 1966’an de dengê xwe tomarê 4 kasetan dike. Ji wan sê kaset dirizin yek jê difilite. Astengiyek din jî koçberiya malbatên kurdan ji welatên xwe ber bi metropolên Tirkiyêye ve ye ku malbatên Kurdan ji hev pir belav bûne. Carinan mijarekê kurt gelek demên meriv digire.

Çi serhedî bin çi jî hin kesên ji herêmên dî bin, dibêjin em nikarin li dengbêjan guhdarî bikin û sewta dengbêjên Serhedê bi me hişk û sar tê. Gelo bi rastî jî mirov nikare li dengbêjan guhdarî bike? Rêbaza baştir fêmkirina ji dengbêjan heye, yan jî çi ye?

- Helbet xweşlêhatina meqam û awazan li gor mirovan diguhere. Lê her kesên ku bi kurdî bizanibe dikare li dengbêjan guhdarî bike. Ji bo ku mirov ji dengbêjan tahmekê werbigire divê mirov kurdî fêm bike. Lewra dengbêjî bi qasî ku melodî ye, ji wê zêdetir jî vegotina çîrokên evînî, dîrokî, trajedî û sirûştî ye. Honakek edebî ye û her wiha di çarçova mûzîkê de gotarek devkî ye. Ji bo wê yekê jî divê naveroka kilamê were fêmkirin.



Ji ber ku li ber destên me du antolojî hene ez loma wan esas digrim. Bi kurtî hûn dikarin behsa hin taybetiyên dengbêj Reso û Şakiro yên dibe haya me jê nebin bikin?

- Dengbêj Şakiro bi têra xwe tê naskirin lê analîza dengbêjî û kilamên wî hê nehatiye kirin. Bi qasî ku em bûn şahid, li seranserê Serhedê, Amedê, Êlihê, Sêrtê dibe ku dengbêjiya her dengbêjî were nîqaş kirin, lêbêlê dengbêjiya Reso nayê nîqaşkirin. Hemî dengbêjên dema Reso û paşîvanên wî ji isûl, metod, terz, û estetîka dengbêjiya Reso sûd wergirtine. Ji sûdwergirtinê jî wêdetir Reso ji bo wan qonaxeke nû ye. Her dengbêjê ku li Reso guhdarî kiriye, careke din li dengbêjiya xwe zivirîye û ji nû ve şîrove kiriye. Dengêj Huseyno ji vana yek e. Wekî mînak; Dengbêj Reso kilama “Tobedar im” ji Dengbêj H. Sîno fêr dibe, pişt re vê kilamê ji H. Sîno re bi şîroveya xwe distirê û şîroveya Reso gelek bandorê li H. Sîno dike. H. Sîno êdî vê kilamê tu caran nastirê, dixwaze ku ev kilam bi terza Reso belav bibe. Çîroka kilama Xemê jî bi vî rengê ye. Dengbêj Şakiro, piştî ku Reso baş nas dike, Dengbêj Reso wekî mamosteyê xwe û mamosteyê hemû dengbêjan îlan dike. Di encama lêkolînên xwe de em bi hêsanî dikarin bibêjin ku dengbêjiya Reso pîvan e, estetîk e, terz e, ûsil e, şîrove ye.

“dûz dabanê, ordî bozanê, soz yalanê, dîl bîlmezê, koprî geçmezê, qapî emelê" Gelo çima pêdivî pê dîtîn ku van gotinên dereke yên bi vî rengî li nav kilaman xin? Gelo piştî dengbêj li bajarên Tirkiyayê geriyan û bi demkî be jî lê ciwar bûn ev peyv ketin nav zimanên wan? Ger rast be gelo mirov dikare bibêje pişaftina ewil bi vî rengî pişkiya nava me?

- Di kilamên dengêjiyê de, gelek peyvên tirkî encama polîtîkayên asîmîlasyonê ne. Lê hin peyv jî bi zanetî tê bikaranîn. Şakiro di kilama “Seraya Mamed Axa” de dibêje “…hespa meriv beza be, şûrê meriv birra be…”. Lê dema ku qala Siltan Evdilhemîd dike, dibêje “şûrê Evdilhemît keskîn e”. Di vir de naxwaze peyva “bira” bi kar bîne. Lewra peyva “keskîn” sembola celadiya dewleta Osmanî ye û hewce nabîne ku reseniya wê bikar bîne. Dîsa di hin kilamên din de jî bi zanetî peyvên tirkî, erebî û ermenkî ji bo hevdengiya peyvan wekî cihêrengiyekê bi kar anîne.


Çi kilamên min li ser înternetê peyda kirin, çi jî kilamên Îbrahîm ji min re şandin, qismek ji wan deqe û nivekê û hîn jî du deqeyan û hwd dikudînin. Wexta mirov li kasetan guhdarî dike mirov dibê qey kilam bi saetan diajon. Sedemên kinbûna van kilaman çi ne?

- Ji bilî destanan kilamên din ên dengbêjên Serhedê nîvekî sê-çar ferd in. Heman kilam li gor terza dengbêj bi lez an jî giran hatiye gotin. Ji ber ku qeyd hin caran ji ber teyîbên xerabe, giran hatine hildan, kilam kin dibin û sivik digerin. Dengbêjên Serhedê û Amedê çîrokên kilama, em dikarin bêjin bi nîvekî di nava sê-çar deqeyan de vedibêjin. Heman kilam li Mêrdînê li Colemergê digêhîje 10-12 deqeyan. Şayesandina bûyera ku dengbêj vedibêje, ji melodiyê zêdetirîn naveroka hîkayetê bi taybetmendiyên erdnîgariyê û lehengan, di xeyala mirov de zindî dibe. Bi vê navgîniyê kilam bi naveroka xwe di hişê mirov de cîhek fireh digire.

Em ji antolojiyan hîn dibin ku kilama “Şerê Selanîkê” û kilama “Seraya Memed Axa” aydî dengbêj Mistefa Xelê Heyran in. Gelo çima Qeymeqamê Qereyaziyê xwestiye dengbêj Mistefa Xelê Heyran sirgûn bike?

- Mistefa Xelê Heyran ji QazîCelala li ser navçeya Xuristînê ye. Dengbêjekî şair e û kilamên qehremaniyê zêdetirîn kilamê wî ne. Li ser lehengên serhildana Şêx Seid û Agiriyê gotiye. Sadiqê xwarziyê Dengbêj Reso diyar dike ku wî Mistefa Xelê Heyran li gundê Xelê, li ba Dengbêj Ferzê ditîye. Mistefa Xelê Heyran li wir tîne ziman ku sîxurê dewletê Xidoyê Sajlixê ji bo kilamên Serhildanê muxbîriya wî dike. Hêzên dewleta Tirk wî dîl digrin û 25 rojan dest bi kelemçe dişînin ba fermandarê Tirk. Li wir ji hêla fermandar ve tê darizandin. Jê tê pirsîn ku wî li ser serhildanan kilam gotine yan na. Ew jî rastiyê pesend dike û di bersîva xwe de dibêje “Ez şair im. Li ser her qewimandina ku dibînim û dibîhîzim kilaman dibêjim. Ku hûn sê saetan destûrê bidin min ez ê kilamek li ser şerê di navbera Tirk û Yewnan û Bulgaran de bisêwirînim û ji we re bibêjim. “ Sê saet şûnde wî derdixin pêşiya alaya esker. Mistefa Xelê Heyran li wir kilama “Şerê Selanîkê” bi tirkî dibêje. Ji ber vê sedemê azad dibe û destûrê digire ku dîsa vegere Xuristînê.


Em ji têbiniyên antolojiya Şakiro hîn dibin ku dengbêj "Xemê" hezkiriya dengbêj Siloyê Gulê bûye û kilama bi navê "Xemê" bi hev re çêkirine. Gelo çi bû bi vê evînê? Û Siloyê Gulê kilama “Bavê Ferxriya” ji kîjan herêmê anîye Serhedê?

- Siloyê Gulê di 1916’an de ji gundê Dignûge yê girêdayî navçeya Milazgirê koçberî Sîwêrekê dibe û demeke dirêj li wir dimîne. Dema ku me serdaniya mala wan li gundê Dignûgê kir, lawê wî Elbarî ji me re got ku Siloyê Gulê wexta ku li Sîwêrekê dimîne dil dikeve keçikeke bi navê Xemê. Siloyê Gulê û Xemê gelek stranan li ser evîna xwe distirên. Lê rojekê dixwazin kilamek gelek xweş biafirînin ku evîna wan li her herêmê belav bibe. Bi vê mebestê bi hev re kilama “Xemê” çêdikin û miqam didinê. Di dawiyê de miradê wan naçe serî û malbata Xemê, wê bi yekî din re dizewicînin. Siloyê Gulê jî piştî zewaca Xemê li wir natebite û vedigere Serhedê, gundê xwe Dignûgê. Bi dilekî evîndar û bêmiraz kilama Xemê li Milazgirê distirê, bi dengê wî re kilam belav dibe û dengbêjên din ji wî hildidin. Lê piştî ku Reso vê kilamê jê fêr dibe bi desteka Siloyê Gulê jî êdî ev kilam bi terza Reso li her cihê belav dibe. Dengbêj Reso, Şakiro, Huseyno, Zahiro û hin dengbêjên din xemleke cihê dane vê kilamê û her yekî bi terzê xwe vegotine.

Di nav têbinîyên kilama “Sidîqê Delalî” de tê gotin ku wexta Sidîq û Ezedîn tên kuştin Gulnaz xanim (diya Sidîq) di hewşa qereqola Mûşê de lingê xwe li serên jêkirî ên Sidîq û Ezedîn dixe û dibêje, “Berxê nêr ji bo kêr e”. Ji kerema xwe re hinek bi berfirehî hûn dikarin behsa vê trajediyê bikin?

- Gulnaz Xanim ji eşîra Xwêytî xwîşka Mûsa Begê Xwêytî ye. Ji eşîra Hesenan bi Faris re zewiciye. Gulnaz Xanim di sala 1927’an de tevî lawê xwe Sidîq (Sidîqê Delalî) û birayê xwe Ezedîn tev li serhildana Agiriyê dibin. Di demeke kin de hêzên dewleta Tirk wê dîl digrin û davêjin girtîgeha Mûşê. Hêzên dewletê di şerê Xilûkê de lawê wê Sidîq, birayê wê Ezedîn şehîd dixin. Serê Sidîq, Ezedîn û hevalek wan jê dikin tînin li Mûşê, di hewşa qereqolekê de datînin û gazî Gulnaz Xanimê dikin. Gulnaz Xanim, destê wê li paş pişta wê, dikeve hewşê û bi pozikê lingê xwe li serên jêkirî yê Sidîq û Ezedîn dixe û dibêje; “Ev lawê min e û ev jî birayê min e. Berxê nêr ji bo kêr e.” Vedigere ser serê jêkirî yê şervanê din û bi destê xwe çavê wî digre û dibêje; “Ji vî xortê re heyf bû, ev şervanê wan bû.’’

“Mirûdên kilaman” ji kê re tê gotin û ev li pey çi ne?

- Hin mirov hene ku dema dengbêj kilaman distirê, hemî hestên wan der dibin, li xetayên xwe mikur tên, eş û elem, derd û xemgîniyên xwe li ber kilamên dengbêjan dikewînin. Yanê terapî dibin. Li ber melodî û naveroka kilamên dengbêjiyê gelek kes xwe di mêzînê re derbas dikin û ji nû ve motîveyî tiştan dibin. Di kasetên dengbêjan de gelek sehneyên motîvebûnê, terapiyê û lixwemikurbûnê hene. Heger bikaranîna têgeha “mirûdên kilaman” di cîh de be, ji bo van kesan e.

Gelo ji bilî antolojiyan çe xebat hene li ber destê we?

- Li ser wêjeyê û hin naverokên kilamên dengbêjiyê xebatên me hene. Di demên pêş de dê berhemdar be.

Îbrahîm Şahîn û Omer Guneş di Fûara Pirtûkan a Stenbolê de (2018) Antolojiya Dengbêjan ji bo xwendevanan îmze kirin û rastî eleqeyeke baş hatin. Antolojî çapên nû kirin.

Omer Guneş û Îbrahîm Şahîn ji bo amadekirina antolojiyan gund bi gund geriyan, bajar bi bajar geriyan.

***
Têbiniya Diyarnameyê: Ji bilî destûra fermî ya Îbrahîm Şahîn û Omer Guneş bikaranîna fotoyên di nav vê hevpeyvînê de qedexe ye







Nîşe: Ev hevpeyvin berê li diyarnamê weşiyaye.

TUCMAC

Di sala 95’an de min di “Lîseya Erzeromê” de dixwend. Li mala xwendevanan (ogrencî yurdu) dimam. Xwediyê yûrdê leskerek teqawîtî bû. Bi dîsîplîna leşkerî mal bi rê ve dibir. Mirov ji lezeta xwarinan xilas nedibû. Her şemiyê roja “mantiyê” bû. Mantî ji alî şiklî ve jî nedişibiya ya îro em dixwin. Du sê şev berê ez û dotmama min û xanimê rûniştîbûn. Me sohbet dikir. Min qala wê mantiyê kir. Bi tarîfkirina min re xanimê go, “Ew ne mantî ye, tucmac e. Çêkirina wê jî rehet e. Ezê rojek ji me re çêkim.” 

Ji ber koronayê malûm em di mal de asê ne. Du saet berî fitarê min mesele dîsa vekir. Xanimê xwe da naziyan deh bahane rêz kirin. Axir min kiribû serê xwe diviya tucmac îşev li ser sifreya fitarê ba. Di dawiyê de ez bi ser ketim. 

Melzeme:

Ard, du hêk, xwê, goştê kutayî (qîme) du sê bacanên sor, du sê îsotê teze, pîvazek, îsota reş, pûl biber, rûn, mast, sîr. 

JI AŞ Û BAJÊR

Tav şîrîn bûye. Hulm û gulm ji erdê radibe. Bihar dike destmala xwe ya rengîn bihejîne. Bavê min ê ku dozdeh sal in derbasî mekanê xwe yê esasî bûye li ber çavê min bi gewde dibe. Hêdîka li ciyê cî rûdinim. Birrek di destan da li dor daran diçe tê. Şaxê darekê di çavê xwe ra dike. Hêdî hêdî wê şaxê dibirre. Li binê darê tûşkanî rûdine. Dest diavêje bêrika xwe. Mesat û kêrê ji cêva xwe dertîne. Kêra xwe disû. Mesatê datîne, tiliya xwe li devê kêrê digerîne. Wexta ku kêr serê çend mûyên pişta destê wî dide ber lêva xwe, bavê min ji karê xwe qayil, dibişire. Pişta xwe dide darê bi çarmêrkî cî li xwe xweş dike. Dema pûrkirina ço xilas dike, telikên xwe datîne xûdana eniya xwe pak dike... Ji cihê xwe radibe tere perçeyek cam ji qula diwar dertîne û dîsa tê li cihê xwe rûdine. Ne tîna tavê, ne jî vîçevîça çûçikên çolê li ser bala wî ne. Cama di dêst de bi ûsil li dor ço digere. Wexta sîqalkirinê xelas dike camê datîne, bi kêrê dest bi kêrtkirina ço dike.

ŞEVBÊRKA SIYEHMED

Çokek du çok berf li erdê bû. Bi ketina berfê re eyan bû wê çokek din lê zêde bibe. Cimaeta taxa jor wekî her car li mala Apê Hecîbaba li hev rûniştibûn. Hulmugulma ava misînê li ser sobê tevli dûyê cixarê dibû. Kal û navsere li alî jorê odê pişta xwe kutabûn balîfan li ser mînderan cî li xwe xweş kiribûn. Xortan jî li binya wan qor temam dikirin. Bi kişandina cixare û "xwarina" çayê re qise li qiseyê zêde dibû.




Qatek du qat ji şevê bihurîbû wexta Sîyehmed û hevalên xwe ketin odê. Xortên hazir cî ji yên hatî re vekirin. Bi destûra mezinan re ji ser çokên xwe rabûn cî li xwe xweş kirin. Sîyehmed teze çend roj bû ji Stembolê vegeriya bû. Piştî silav û li hev pirsînê hîn mezinan pirsa lêzimên xwe dikirin. Sîyehmed jî dibersivand.

Emrê Sîyehmed li dor sî bû. Kesek rûken û bihenek bû. Di qisedan û henekan da çil pehîn li qûna şeytan xisti bû. Ji bo milet bide kenandin dikaribû ava çil çemî bigihîne hev û çil kaniyan biçikîne. Her kesî xweş bi xuy û xisletê wî dizanî.

Sîyehmed:

- "Du ro berî ez bidim rê ji bo ser û guhê xwe bikim çûm Buyukçekmeceyê. Di çarşiyê de digeriyam. Min dî qizikek pênc şeş salî li wî alî û wî alî ve diçû-dihat û digiriya. Ez çûm cem mi go tu çima digirî go:

- Mi dê û bavê xwe winda kirin...

- Neyse min bi destê qîzikê girt, em berjêr û berjor bi nava çarşiyê ketin. Neh deh deqe çûbû neçûbû jîpek terikî li ber me sekinî. Jinikê bi qêrin xwe avêt hembêza qîzikê. Ne jin qey te digo horiyek cinetê ye. Merûya qimîş nedikir lê mêze bikira. Mêrik jî ji ereba xwe pêya bû çû çavê qîza xwe ramûsa. Dûra hay jê çêbûn ez li wir im. Mêrik destê xwe dirêjî min kir. Min bi dest negirt. Bi dengek bilind mi pekand ser...

Ez zêde serê we neêşînim. Di ser min de bûn xwîn gotin îlem îşev tu mêvanê me yî. Deng ji cimaetê bilyaye. Yekî go:

- Halê maqûlan başqe ye...

Em li erebeya wan sarbûn du sê deqe di ser re derbas nebû li ber derê vîlayek sekinî. Vîla nebû qey te digo sera ye. Jinikê qîza xwe hembêz kir çû ket hundir. Mêrik da pêşiya min em derbasî terasê bû. Jinika xizmetçî hat li ber me çikilî. Li ser pirsa mêrik min qehwe, mêrik jî bîra xwest.

Jinikê qîza xwe kiribû xew. Çekê li ser xwe guherî bû. Bi rûniştina jinikê re berdestiyê sifre li ber me raxist. Çi li ser sifrê tune bû. Meriya qimîş nedikir lê mêze bikira.

Piştî sifre rabû mêrik ji me hersiyan re qehwe ji berdestiyê xwest. Me qehweya xwe vexwar. Jinikê û mêrik dan pêşiya min berê serşok ravî min dan, dûre odeya ez lê rakevim. Mi malavayî li wan kir. Ew ji ber çavan winda bûn. Ez jî ketim oda xwe. Şewla lambeyên der ode ronî dikir. Lema min lambe pênexistin. Mi qederek çavê xwe li odê gerand. Du qoltixên biçûk û sehpayek li ber camê bûn. Li diwarek hin resim û tişt mistên din darda kiribûn. Li binya wan ji nivîn bi ci kiribûn... Bi dengê derî re ez ji sêra odê hatim xwarê. Jinikê çekê şevê li xwe kiribûn. Surahiyek biçûk û bardaxek li ser tepsiyek li ser dest ket hundir. Tepsî tanî ber serê min. Qata eşofmanê li ser pîyê wê bûn danî ser nivînan. Şevxweşî da min û çû. Mi eşofman li xwe kir û ketim nav ciyan.

Çiqas ketim xew nizam. Bê edebî tê tu nabê destavê zor daye min. Ez rabûm ser xwe li ser nivînan rûniştim. Mi lingek xwe di şimikê re kir ji bo şimika din bibînim serê xwe dirêjî bin ranzê kir. Ditîna min dî kesek kefen kirî bin nivînan da ye. Mi ji tirsa mîz di xwe da berda. Teyî te dî deriyê odeyên şeheran bi cam in. Dîtina mi dî reşek li ber derî xwe telandiye. Bi diqet ez çûm di paş derî de rûnistim. Mêrik balteyek di desta hêdika derî vekir çû ber nivînên min. Ez rabûm ser xwe heta di min da hebû mi pehînek avêt devê qûna wî. Du sê kesan bi coş gotin:

- Ê

Siyehmed bê ku mû ji rûyê wî bilqe go:

- Qilî ser xwe bûm xew e."

04.052020
Nîşe: ev nivîs di diyarname.com ê da weşiyaye.

Di kilamên Şakiro da meseleya “KU”yê

Berî rocî li me bibe mêvan, çextê dilê min bixwesta ez ji xwe re diketim xewê û şiyar dibûm. Bi hatina rociyê ra pergala min a têra xwe tiral xeratir bû. Heta destê sibê êdî bi pera jî be xew bi çavê min nakeve. Roya min bi bedeneke qerimî û bêxew dest pê dike...
Min fitara xwe vekir û li ber semawerê rûniştim. Îskan li ser îskanê çayê diqulipînim. Heqê we heye hûn bibêjin ji me re çi tu çi dikî, kerem ke kula xwe birêje. A baş ew e ez bibêjim ev der dengê Dilo ye. Diloyê ciya xwe xeber dide.
Berî şevek du şevan Sevîlay İşikê twîtek li twitterê belav kir:
"Niha di nava kilamên Şakiro da li "ku" yê digerim. Kilama sisêyan e guhdar dikim, hîn rast lê nehatim."




Gengeşiyên bi vî rengî zûde ye hene. Hin kes dibêjin di zimanê kurdî de “ku” tune ne. Hin derdor dibêjin kurdan ji firansizan girtiye. Hin dibêjin Celadet Alî Bedirxan bi nivisê re "ku" kiriye bela serê kurdan. Hin dibêjin di çanda devkî de tune. Hela hela di devoka Serhedê û dengbêjiyê qet tune. Nûdem Hezex hewil da romanek bê ku binivîsîne. Nivîsî jî, lê li du ciyan wî jî ku şixulandiye û kumik daye ser, ango ku bûye "kû".
Min jî mîna wan kesên ku bêyî lêbikolin ji xwe razî ne, ev hevok li binê twita Sevîlayê nivisî:
"boş û beleş megere, belkî yek an dudan de hebe ew jî kijane niza’m. Rojek rast hatim ez ê xeberê bidim te. "
Min pişt re cila ezberan ji ser xwe havêt. Lê pirs hê jî bê bersiv bû…
Destê sibê berî çavan bidim ser hev, min "ANTOLOJIYA DENGBÊJAN 2, DENGBÊJ ŞAKIRO" ji binê balgîfa ber serê xwe deranî û rastgele rûpelek vekir. Bilez min çav li rûpêlê gerand. Dîtina ku min dît "ku"yekê cî li xwe xweş kiriye. West û bêxewî revarev revîn. Min qelem girt dest û rûpel li pey hev çerixandin heta gihîştim navê kilam/destanê. Navê kilam/destana me "KEJA MÎRÊ PALO Û SALIHÊ KURÊ MÎRÊ BERÊZ" e. Kilam/destan 27 rûpel e. Di ANTOLOJÎyê de kilama herî dirêj e ya Şakiro dikakîne ev kilam e. Min di nava kilam/destanê da 35 “ku” jimartin. Bawer im ev tekane kilam e ku Şakiro “ku” yan dişuxulîne. Şakiro kêm zêde hevokên bi heman rengî bê “ku” gelek xebitandiye. Gelo ev “ku” wê bikaribin bibin bersiv bo Sevîlayê û kesên din, niza’m.
Çend mînak ji “ku” yan:
"Dema ku peya dike dilezîne. Pîrê dema ku ji malê derdikeve. Dema ku vê sibengê çavê cariya li rê dimîne. Eger ku mêrkî çê ye bira bi xwe were."
ANTOLOJIYA DENGBÊJAN bi keda Omer Guneş û Îbrahim Şahin îro li ber destê me ye. Bi rêya facebookê min xwe gihand Îbrahim û mala wî hezar carî ava ku kilam/destan bi awayê deng ji min re şandin. Piştî çil salî guhdarkirina vê kilamê bû nesîbê min mala Xwedê û Îbrahim ava. Hêvîdar im em ê di demek kin de bikaribin li ser platformên dijîtal xwe bigihînin vê kilamê û yên din jî...
Bawer im min îcar çend dîlim ji Şîraniya "Rewanî"yê heq kir. Heta "xeber”ek din biminin di nava xweşiyê da.




Antolojiya Dengbêjan a ku Omer Guneş û Îbrahîm Şahîn amade kiriye ji Weşanên Nûbiharê derketiye.

01.05. 2020



Nîşe: Ev nivîs berê di diyarname. com ê da weşiyaye

Emê kon li darxin

Koronayê derî di ser me da kûp kiriye. Ji rojan şemî ye. Tav diqijile li Stenbolê. Xwedê zane niha çi xûşe xûşek xweş bi peravan ketî ye. Di navbera ode, mitbex, şaneşîn û medya sosyal de pêgermokê digerînim. Wekî her carî piştî nîvroyê şaneşînê dişom. Xaliyê li şaneşînê radixim, mînderan lê rast dikim. Vê carê qewimînek din rû dide. Lawê min ê mezin (deh salî ye) û birayê wî çarşevê tînin, dibên “emê kon li darxin”. Tevlî karê wan nabim. Diya wan tê şaneşînê  eferimek bexşî wan dike.

Di rojên koronayê da diyalogek li ser têlefonê

- Qe çer dikî?
- Li ber rehma koronayê me. Çi bikim di mal da me. Qe tu çere yî?
- Rind im. Law korona morona derew e. Ev saw zûda di nava milet da heye.
- Ça derew e? Ma te nediye însan ça dimirin?
- Ev giş pîşkên kapîtalizmê ne. Law îş û kar tune wê însan ji biriçinan bimirin. Milet wê bikeve qirika hev. Tu mêzeke sibê dusibe wê jin û mêr hev berdin. Teze were sêrê.


- Îja em çi xweliyê li serê xwe bikin axayê min. Siyasetçî tu yî, hebe tune be reçete li cem we ye?
- Wele ji dewletê re lê hatiye. Wê heftê xwe li ser me bikin heşta helandî.
- Law ca devê xwe ji xêrê re veke. Ka tu di mal de çi dikî?
- Kes dernakeve derva. Ez jî mejbûrî di mal de me. Hustiyê min diêşe.
Bi ken dibêm:
- Qey koronayê li hustiyê te xistiye?
Bi tiqetîq dibê:
- Na law ji ber xwendinê ye. Mirata fitiqê xwe li hustiyê min xistiye. Îjar van roja di ser kitêban da piriya xar dibim pir diêşe.
- Ê tu jî xwe di ser kitêban da xwe xwar meke. Vezele bixwîne.
- Ma qey ez soytarî me law? Xwendina li ser nivînan û veketî şixulê soytariyan e. Nabe merû vezele û kitêba bixwîne. Li hember kitêbê û nivîskar dibe bêhurmetî. Heta kitêbek dinivîsînin çermê eniya nivîskaran diqete.
Bi ken dibêm:
- Ma ez soytarî me?
- Ma tu vezelandî dixwînî?
- Erê.
Bi ken dibê:
- Heşa. Lê li ser masê nebe ez nikarim bixwînim. Xwe sûcdar hîs dikim wekî din.
- De here lo te jî nivîskar li ser me kirin Îsa û Mûsa.
- Îja çikê wan ji Îsa û Mûsa kêmtir e?
- Ez çi zanim here ji meleyan bipirse.
Dibe tiqetiqa wî, dibê:
- Îşê min jî bi meleyan neketiye. Loma di ser te de dibarim.
- Ez qurban here cila xwe li cîkî din raxe. Min heta wê derê nexwendiye.
- Nereve. Çer hebe kar jî tune. Dev ji meseleya Îsa û Mûsa bernadim.
- Kuro nivîskar jî wekî te însan in. Heta kesên herî bi problem in.
- Çer bi problem?
- Ma te bi xwe nego heta pirtûkek dinivisînin çermê eniya wan diqete?
Bi ken dibê:
- Ê
- Ê û kul. Ji heyatê direvin. Di dinya deng û rengan de dijîn. Ji bo hevokek an peyvek şev û rojan li xwe diherimînin. Dikevin depresiyonê. Gerçî kesî nediye ji depresiyonê jî derketine.
Bi ken dibê:
- Dibên piraniya nivîskaran pîskopat û sapix in. Gelo raste?
- Ez çi zanim. Here ji wan bipirse.
- Wele wer dibên. De neyse ez xatir bixwazim hê bûkê dest nekiriye qirika te.

26.03.2020 diyarname. com

Rûniştîman û Tendûrek

“Rûniştiman” navê berhema Celadet Alî Bedirxan e. Weşanên Avestayê ev berhem ji nivîsên Celadet Alî Bedirxan yên di kovarên bi navê “Hawar” û “Ronahî”yê de derketine hilçinandiye. Di destpêka kitêbê de Celadet Alî Bedirxan bi bîraninek me ji serboriya nivîsîna nivîsên coxrafik agahdar dike. Rojek ji rojan keça Celadet Sînemxan jê dipirse gelo di kovara Hawar û Ronahiyê da nivîsên coxrafik hene an na? Piştî israra Sînemxanê Celadet ji neçarî zend û bendan badide, 43 nivîsên coxrafîk dinivîsîne û ev nivîs îro wekî berhem li ber destên me ye. Li vir tişta balê dikişîne bi qasî hêjabûna van nivîsan cidiyeta Celadet Alî Bedirxan a rewşenbîriye.



"Erdê Sîcilyayê erdekî bi nan e; nemaze erdên dora tendûreka Êtnayê..." Wexta min ev hevok xwend yekser çiyayê Tendûrekê hat bîra min. Min hevok dîsa xwend gava jê êmin bûm di wateya "Volkan"ê de peyva tendûrek bikar tîne çavên min biriqîn...



Min rabû bi rêya têlefonê deng li romanûs û rewşenbîrê kurd Cihan roj kir. Piştî sohbetek dûdirêj Roj got: “Niha ne li mal im. Heta hefteyek din ez nikarim xwe bigihînim tu agahiyan. Peyvek balkêş e. Gelo Celadet bi xwe çêkiriye an na ez nizanim. Loma jî divê meriv koka peyvê bikole. Çiyayê Tendûrek "volkanike" lê ji kengê ev nav girtiye nizanim... Tu bikeve dû vê peyvê lêbikole...”
Li ser pêşniyara Roj mi bi rêya têlefonê deng li çend kesên dîtir jî kir lê tiştek berbiçav neket destê min. Bi rêya google li peyva tendûrekê geriyam. Di rûpela Saziya Zimanê Tirk (TDK) de ferhenga berhekirinê a devoka zimanê Tirkiyayê de wiha tê gotin: "Yanardag agzi" devê çiyayê volkanik. Ji bilî vê agahiyê tu tişt ji ferhengên ditîr yên TKD’ê derneketin.
Min rabû li Twiter û facebookê ev hevok parkirin.
"Gelo navê çiyayê TENDÛREK'ê ji ku tê? Tendûrek tê çi wateyê? Tendûrek bi kîjan zimanî ye? Ji kerema xwe re fikrên xwe binivîsînin." Heta vê gavê fikrek ji pirsên min re bibe bersiv derneketiye.
Piştre min li google peyva "tandir" a tirkî lêkola. Peyva (tandir) tendûr li gor hin agahiyan bi van zimanan wiha nav girtine.
Akadî: tinuru
Erebî: tannour/tennûr/tanûr
Farsî: tanu/tenûr
Ermenî: tonir
Tirkî: tandir
Di ferhengên kurdî de tendûrek/volkan
Ferhenga Celadet Alî Bedirxan
Tendûrek: kewijîn, helkîn
Ferhenga Zana Farqînî a kurdî/Tirkî, Tirkî/kurdî de peyva tendûrek tune ji bo "volkan"ê volkan hatiye gotin.
Di ferhenga Kurdî/Tirkî, Tirkî/Kurdî a TDK’ê de peyva tendûrek tune.
Volkan: Agirpijq, Çiyayê agirîn.
https://www.ferhengakademik.org/ peyva tendûrek tune.
Mixabin çavkanî û ferhengên min lê nêrî tiştek berbiçav nedan destên min. Hêvîdarim wê zimanzanên kurd bikevin dû etomolojiya peyva tendûrekê... Ez ji niha pêve didim dû şopa Celadet di şûna peyva "volkan" "Volkanik"de peyva tendûrekê dixebitinim.


Nîşe: Ev nivîs serê pêşîn di malpera diyarnamê da derçûye.

Tacîz

Sewta kemana Farid Farjad tevlî gewriya êvarê dibû. Şêwekarê çend tayên spî tevlî porê wî yê dirêj bûbûn. Di paceya kafeyê re li herikîna çem mêze dikir. Sura bê carî şemalek dida rûyê avê. Bi dengê kenê re bi ser xwe ve hat. Ket temaşeya xwediyê kenê.




Keçika rengesmer têlefon ji ber guhê xwe danî. Biskên li dor rûyê xwe da alî. Bi çepilê fincana qehwê girt li ber pozê xwe gerand qimek jê tehmijî. Bi bişirîn hilmek ji cixareya xwe kişand. Piştî awirê wê devîdor mist dan li xwendina teksta şanoyê a li ber xwe vegeriya... Siya awiran nehişt konsantreyî xwendinê bibe. Bi rêya têlefonê çav li "whatsaap", "Twitter"," instagram" "snap" û hîn bernameyên dî gerand. Berî da hesabê xwe yê "CuriousCat"ê pirs di ser de xurucîn carna bi ken carna jî bi çêran pirs bersivand... Cixareyek dî pêxist. Çayek xwest ji garson. Hedûriya wê nehat. Xwe bi xwe axifî. “Bajar nîn e tîmarxane ye. Wey mi kîrê te ser tîkayî di qûna bavê te kiro... Aram be keça min te mûyên qûzê xwe ji xwe re ew qas nekir derd.”
Çavê xwe girt. Her du dest li ser çokên xwe bi cî kir. Tiliyên eşedê û beranok bi hev ve zeliqîn. Bi nav gul û çiçega ket. Da peyî sîperikan...
Berê xwe da xwediyê awirên parsek. Bi bişirîn lêva xwe gezt. Bi geztina lêvê re çavê parsek biriqîn. Xwediyê kenê porê xwe di paş guhê xwe de bi cî kir bi tiliya xwe ya qilincekê çend caran guhê xwe çelqand. Tilî berxwe va çûn nav lêvan...


Nîşe: pêşî li diyarname.com ê weşiyaye

Kitêb, Kêr û Xwîn

Rûyê çiya yên bilind hê spî dikir. Li deştê dar li çîçegan rûniştibûn. Bîhna gul û giha rih li mera şîrîn dikir. Mi pişta xwe da diwarê xanî ketim, temaşeya sîperikan...
Piştî zikê têléfonê têr bû ji mal derketim. Dengê Şakiro bi rêya berguhkan bi mi ra derket gerê. Wexta nêzî mezela bûm "...Keremo lo lawo derd û kulên dunyayê pir hindik bûn va çi derman bû ji gavê din da te yê bi ser da li simbêla xwe kir..." dikakand. Hêstiran di çavê min ra havêt, mi xwe li wan nekir xwedî.


Dema ji nav mezelan derketim, xalê Evrihîm kulekên xwe li çêrê rast dikir... Bi silavê ra xwar bûm herim destan. Nehişt, herdu çavê min ramûsa. Piştî levpirsînê;

-Tu çextê hatî?

-Do êvarê xalo.


-Wele haya min jê çênebû, yan na ez ê bihatma bona te.
-Xwedê îmana te kamil ke. Xalo Rihê (Rihanê) mekteb xilas kir?

Bi ken go;

-Ê, ê salek e ogretmeniyê dike...

-Çavê te ronî be.

- Xwedê ji te razî be law. Te qala Rihê kir ket bîra min. Ha teyî te jî mekteb xwendiye, Rihê ji ciya xwe ra gotiye: Ez niha mektebek dinê dixwînim, îjar wezê bibim "eleştirmen."
Law ev "eleştirmen" çi ye?

Piştî hinek fikirîm, mi go;

-Xalo tu hê xwînê ji gohê pez berdidî ne?

-Erê law. (Kêr ji cêva çakêtê xwe deranî û gotina xwe rêsa) Ev kêr çil sal e bi min ra ye. Wexta ez û bavê te wan em diçûn Diyarbekirê paletiyê, mi li wir kirî. Xwedê rihma xwe li wan gişkan ke. Giş mirin...

- Xwîn neyê berdan çer dibe?

- Wê heywanê nexweş bimire law. Ma ev jî pirse tu ji min dikî?

Ez bişirim;
-Hêrs mebe xalo. Tu çer dizanî kîjan heywan nexweş e û bi rehetî xwînê ji goh ber didî, Rihê jî dixwaze bi mekteba duduyan ra wexta kitêbek xwend, mîna te bi dilkî rehet xwînê ji gohê kitêbê berde. Bi matmayîn li min mêze kir. Mi gotina xwe kudand;
Yanê wê kêmasî û rindiyê kitêba xwendî binivîsîne.

-Tiştek nayê serî ne wer?

-Na xalo bila dilê te rehet be.
Bi kenek sivik go;
-Ê tu kuda terî? Ez te ji rêya te nekim.

-Ez ê herim Kaniya Kevir. Bist sal in nigê min bi wan deran neketiye. Ez dîsa xwar bûm herim dêst, nehişt. Hat serê min.
Go;
-Ê oxira te a xêrê be. Hê qasî pêncî mêtreyî nemeşiyabûm, deng li min kir;
-Lalaw Dilo, were ji te ra cixareyek xweş bipêçim hê here...


Nîşe: Ev nivîs berê di malpera diyarname.com'ê de weşiyaye.

JI AŞ Û BAŞ

Zûdeye bê kar im. Çend seate di xew de me nizanim. Ji ber êşa pişta xwe hişyar bûm. Çarşeva min havêtibû ser xwe mina pisikek li kêleka min di xewa kûr de ye. . Çûm serşokê şirînî bi klozetê ket. Min hinek av bi devê xwe werda. Ser û çavê xwe şûşt. Di neynikê de li xwe mêze dikim por rû û simbêlê min tevlihev bûne. (tobe be rojek jî simbêlê mi çêbûne) Dîsa vegeriyam odê. Mi têlefona pêncî û pênc tîş li ekrena wê ketiye ji şarzê deranî. Xwe li ser nivînan dirêj kir. Min "moda balafirê" ji ser têlefonê rakir û bû zirte zirta wê. Bi rûsarî min çavê xwe li peyamên fatûreyan û hîn peyamên ji alî partî û dezgehan ve hatî gerand. Berî da taxa "fîsqaya" yê biborin facebookê. Mi bi rûtirşî li kuncikê peyaman nihêrî nehlet be peyamek jî tune. Ecibandina parvekirinan dîsa ji hejmara tiliyên destan nebuhuriye. Tehma dev a heyî jî nema. Bi kenê xwe yê sanal bersiva çend şîroveyan didim. Hîn nivîsan dixwînim. Çend "like"yan li bin guhê wan dixim. Çend tîqetîqên sanal bê ku mû ji rûyê min bileqe bi hîn parvekirinan ve dizelîqînim. Hîn nivîsên kêfa min jê re hatî dixwînim lê naecibînim. Li twitistanê şerê eşîrî li dare. Xwe li tiştek nakim xwedî.
Çirinî bi derî ket...


-Rojbaş begê min tu hişyar bûyî?
-Rojbaş "kesnedî xanim"... Ma taştê tune?
-Ser û çavê xwe bişo hema hazir dikim. Ji bo bihna xanimê bêhtir teng nekim berî didim serşokê bilez serê xwe dişom. Radihijim kincên xwe yên qurmiçî... Dengê dil dibe law dev ji wan kincan berde wê jinik bi awiran te bigurê. Şalek kot û tîşortek teze ji bin utiyê filitîne li xwe dikim. Çar mûyên li ser eniya min mayî bi şewqet mist didim mîna dergûşek têr şîr xwarî vedizelin... Li ser masê rûdinim dest bi xwarina taşêt dikim. "Kesnedîxanim" Cixareya xwe pêdixe radihêle têlefona min.

-Zarok li ku ne?
-Ma dengê wan nayê te? Ew bi têlefonê ez bi xwarina xwe re mijûl dibim. Piştî çend cûtiyan dicûm radihêlim tasikên taştê di sarincê de bi cî dikim. Dîsa li ciyê xwe rûdinim ji pakêta cixareya xatûnê cixareyek pêdixim. Îskana çayê digrim derdikevim şaneşînê. Piştî çend kêliyan çavê lawikê piçûk li min dikeve. Destê xwe jê re dihejînim. Ew jî li ser biskiletê carek dû caran mi dibersivîne dîsa bi hevalê xwe re mijûl dibe.


Deng bi têlefona hevala em li hev rûniştine dikeve. Bi lêborîn têlefonê dibersivîne. Ez jî li vê nivîsa nîvco mayî vedigerim.
Sî şaneşînê digre bin baskê xwe. Piştî şûştin û ziha kirina şaneşînê carcima piçûk radixim. Minderan bi cî dikim. Ji hundir xwelîdank, cixare û pirtûka li ber deste digrim cî li xwe xweş dikim...
Radibim ji sarincê şûşeya ava sar digrim bi ser xwe ve dikim. Têlefon li ser dezgehe. Jinik dîsa wenda bûye. Bi ava mayî ra dîsa têm li cihê xwe rûdinim. Çavê min li bîna hember dikeve. Jinika ciran derî û paceyan dide serpiştê. Çavê min bi derpî û kirasê wê ve dizeliqîn. Ji bo aciziyek rûnede xwe bi têlefonê mijûl dikim. Lê çav dîsa berî didin derî û paceyan. Xwe bi xwe dibêm baqil be law. Dewr xerabe. Hema navê xerab li dû mera dixin. Pişta xwe didim malka cîran. Mizurî pêjgarî min dibe. Têlefonî hevalek xwe dikim. Bi ken dibersivîne. Rewşa heyî jê re şîrove dikim. Ji kena zikopişto dibe. Dibê:

-Law an îşev fîşek nepeqiyane an jî ji bo tu wê bibînî derî û pace dane serpiştê. Piştî kenê me dise em li edebiyatê vedigerin.Ciqas wext bihuriye nizam.
Dibê:
-Law gere ez têlefonê bigrim.
-Bûka min hat qey?
-Ji xwe li vir bû. Me dikir em derkevin der berî têlefon bikî. Niha mina bavkuştiya mêze min dike.
Biken dibêm law:
-Ça nabê çû ji kîsê min?Dibê;
-Law telaqê min neke qûna min rinde. Bê xatir dibê xirp û têlefonê digre. Xwe bi xwe dikenim... Jinik dibê xêre kenê xwe bi xwe ji me kêm bû. Rewşa heyî vedibêjim. Biken dibê:

-Bi misef hûn mêr tev sapixin. Dibêm hela xwe bide alî te manzara mi xera kir. Xwe nîşan dide dibê ji vê manzarayê rindtir? Bi bişirîn radibe tere hûndir.

Diyare hevalê dilê xwe bi qisedana di têlefonê de rehet kiriye. Bi lêborîn tê li cihê xwe rûdine. Heta niqeteya dawî datînim bin vê nivîsê xwe lê nakim xwedî. Gazî garson dike. Du çayên din ji bo me dixwaze. Cixarek ji bo xwe yekî ji bo min pêdixe. Nefesek kûr ji cixareyê dikişînim. Nivîsê qeyid dikim. Çaya me tê.... Nivîsa heyî ji têlefonê jê re dixwînim. Piştî xwendina mi diqede.
Dibêje:
-Heqe merû te bikuje.
-Çima?
-Law ma merû mejbûre behsa her tiştî bike raste rast?
-Ka rastî li ku ye? Dibe tîqetîqa me em bi halê xwe dikenin.

Nîşe:
Ev nivîs berê di malpera diyarname.com de weşiyaye.

Ji Mihemed Salih Alî Mistefa Çend Gotin.

" Tişta herî şîrîn û bedew di axa me de jine"

"Jin wek mêşhingivin berhev dikin datînin û bihev re dixwin."

" Hinek jin wek dohejin  ji zêdehiyê bêhtir tiştek naxwazin"

BÎRANÎN Û ÇAVDÊRIYÊN LI DÛ ŞÎNÊ

Roja yekşemê (23.12.2018) dema xebera nebixêr a wefata xalê min Evla gihîşt me ez li ser kar bûm. Bi tevî ku haya min ji rewşa xerab a xalê min hebû jî bi bihîstina peyva mirinê re piyê min di ber min de ketin. Di cih de min pişta xwe da dîwêr û li cihê cih rûniştim. Bi dengê hevalê em bi hev re dixebitîn li xwe werqilîm. Me alavên xwe dan hev û berî da malê. Li otogara Stenbolê em deh lêzim gihîştin hev û bi otobusê me ji ser Erziromê re berê xwe da Qerqebazarê.






Dema em ketin nav sînorê Erziromê qirek berf ketibû. Carnan hûr hûr carnan jî wekî têpî berf dibarî. Bi hesreta salan a nedîtina zivistana welat çavê min her li der bû. Çer ji otobusê daketim min cixare pêxist bi nav berfê ketim. Ji otogara Erziromê bi servisê me berê xwe da “Çukur Çeşme"yê. Wexta "serwîsê" qismek rêwî li "Havuzbaşi"yê danîn bîranîn di ser min de xirucîn. Berî qeder çep bizivire û min biavêje metrepolan cara dawî ez û "kinê" di sala 1997’an de li "Hawuzbaşi"yê li hevrûniştîn. Em bi xwîngermiya ciwaniyê bi nav kolan û kuçeyên Erziromê ketin. Qederê çar pênc kîlometreyan ket milê min heta "Mihlebaşi"yê bi min re hat. Piştî xatir xwestinê wê berê xwe da mal, min jî Stenbolê.... Nema êdî deng û rûyê me bi serhev ket...


Mînîbusa me bibe Qerqebazara Kanîreşê li "Çukur Çeşme"yê li benda me bû. Piştî em ji serwîsê daketin dîsa bîranîn li min barîn. Di sala 1994’an de ez xwendevanê lîseyê bûm, li Erziromê. Carnan li "Çukur Çeşme"yê rastî xalê xwe dihatim, em li qehwexaneyek rûdiniştin lê min kir û nekir hiş rê nebir ser qehwexaneyê. Wexta me li xwaringehê navroj dixwar garson ava di sûşeyên plasik de li ber me danî, min zîq li şûşeyan nêrî. Qasî di bîra min de maye av ji kaniyan tije dikirin û tevî sûrahiyan li ser maseyan dihat danîn. Ji her dera Erziromê av dipijiqe. Hema bibêje di her taxê de bi dehan kanî hene. Lewre hewesa min av vexwarinê herimî.
Qerqebazarê pala xwe daye çiyan. Hejmara niştecihên gund li dor çar hezarî ye. Di van salên dawî de gundiyan li deşta gund jî mal çêkirine. Lewre gundek belawelaye. Malên li deştê gelek ji hev dûr in. Di gund de sê camî/mizgef hene. Di zivistanê de çûn û hatina der û cinar û lêziman a malên ji hev dûr bê erebe zore. Debara gundiyan bi xwedîkirina pez e, pir kêm dewar xwedî dikin. Li gor agahiyên min wergirtin li gund 43 hezar serî pez tê xwedî kirin bi tevî hezar û pêncsed dewarî. Li nava gund min pir kêm pez dît. Gundî zivistanan pezê xwe li bajar û navçeyên wekî Çewlik, Gênc Amed, Riha û Sêwregê xwedî dikin. Bi biharê re jî vegerin gund....






Seat 14:00 de em gihîştin gund. Em ewil çûn ser mezelan û li ber kêlikan me fatihe xwend. Dizanim mirî kî be mala wî xera dibe, roja wî/wê a qiyametê ye. Tu tişt bi kesên li dû mirî mane nayê. Bi awayek ji awayan çemê heyatê diherike rêka xwe de. Me jin bi mînîbusa ku em pê hatibûn şand mala xalê min. Me mêran jî ling kirin qurbana gewde û em ber bi mala şînê ve meşiyan. Xalê min ê her rûken bû ji bo zarokên xwe tenê ne bav, di heman demê de hevalek çê bû. Di bavtiyê de qasî derûnînasek serkeftî bû. Loma ez her li halê zarokên wî difikirim. Dema li mala şînê me dest di stûyê hev re bir, bi tevî kovanek tîr li rûyê wan qelibîbû kêfa min ji zihabûna çavan re hat. Mala şînê cimacim bû. Mele bi her hatin û çûyînê re digot “elfatihe” û hemî dest bi hev re bilind dibûn, piştre li rûyan vedigeriyan. Sê kesan bênavber çay tije dikir û du xortan jî li civakê belav dikir. Xizmeta li hundir aîdî lêzimên kesê mirî ye. Li mala şînê guhê min her li ser dengê kesên rûniştî bû. Sohbeta gundiyan çi xort çi kal tev bi kurmanciyek pak diherikî. Di wan sê rojan de kêm caran ji nava gund dengê tirkî ber guhên min ket. Piştî bîst deqe wext bihurî ji bo kişandina cixarê derketim der. Sê zarokan li ser rê xwe xij dikirin. Ez hêdî hêdî ber bi wan ve meşiyam. Min pişta xwe da mînîbusa li nêzî wan û guhê xwe li dengê wan bel kir. Dema min wêneyên wan girt lawikê ji her duyên din mezintir hat cem min, bi tirkî got:
- Ev erebeya kî ye? Min bi kurmancî lê vegeran
- Nizanim a kî ye. Tu bi kurmancî nizanî ma?
- Dizanim, min go belkî tu nizanî…
Ez bişirim bi bersiva lawik re. Her du zarokên din jî hatin cem me. Geh bi kurmancî geh bi tirkî diaxifin navbera xwe de. Tişta balkêş ew bû dema bi kurmancî diaxifin "mîş"nedikirin.







Li mala şînê şîn sê roj e. Di wan rojan de gundî li hev xwedî derdikevin, her li cem hev in. Her roj piştî nimêja nîvroyê xwarina li gund çêdibe li salonek mezin a di bin camiyê de li ser sê sifreyên teqrîben dirêjahiya wan pênc metre ye tê raxistin. Çi gundî, çi kesên xerîb li wir xwarina xwe dixwin. Heta dawiya kesên dixwazin xwarinê bixwin bê, bênavber sifre ji aliyek ve tê paqijkirin, ji alikî ve jî xwarin li tê rast kirin.





Saet li dor şeşan mele deng bi xwe xist, li ser navê malbatê spasî ya gundiyan kir, civat hêdî hêdî belav bû. Gundî û lêziman kesên ji derve hatibûn ji bo şîvê birin mala xwe. Min û pistxaltî û birayê min ê ji min piçûktir bi awayek xwe ji wan xilas kir. Bi erebeya kurxalê min em çûn mala wan. Mal tije jin bûn. Min piraniya wan nedinasî. Yên min dinasî min li wan pirsî û yên nedinasî jî ya ciya min an jî xaltiya min em didan nasandin. Dema ez çar-pênc salî bûm carek bi diya xwe re çûme mala xalan loma yê xerîb ez bûm. Min dî jinek ji mala apanê ciya min e, ji birê min re dibê:
- Dilo qe çere ye? Birê min bi ken got
- Ne we teze li hev pirsî.
-Wî çavê min birije ka li ku ye?
- Ewê por spî ye... Em kesên li wir tev keniyan. Dîsa hat çavên min. Me ji nû ve li hev pirsî. Keçikek deh dozdeh salî bi çûn û hatina xwe re bala min kişand. Min ji xaltiya xwe re go ev qîza kê ye? Go qîza Hemê (kurxalê min) ye. Keçikê bi dengek bilind go naaa ez qîza Evla me. Ji tevgera keçikê re gelek kêfa min hat, lewre fikrên min yên di derbarê xalê min de keçikê bê ku haya wê jê hebe pesend kir. Piştî qelebalix sihêl bû kurxalê min ê ji min piçûktir hat me hinek sohbet kir. Go xwarzî dizanî min bavê xwe berî mirinê nedît, çar rojan li nexweşxanê mam kûçikbavan nehişt em bibînin, tenê carek diya min hiştin here cem. Hûr hûr keniya go: Dilo, sê çar meh berê dema em ji nexweşxanê bi hev re hatin mal, li malê nizam ji ku derket mesele hat ser nezewicîna min. Meta min jî li wir bû (diya min). Min dî xwe ji destê wan xilas nakim. Mi go: Meta min mezin e, heta ew nezewice ez nazewicim. Di nav ciyan de bavê min bi tîqe tîq keniya...
Roja duyem serê sibê hûr hûr berf dibarî. Ez û pisxaltiyê xwe ji mala şînê derketin. Me cixareyên xwe pêxistin û em di bin berfê de meşiyan. Pişxaltiyê min da pêşiyê û bi nav kuçeyên zarokatiya wî tê re bihurî bû ez gerandim û malên lêziman bi min da nasîn. Wexta em di ber dibistanê re bihurîn, çend zarokên dibistana seretayî gogên berfê havêtin me. (Emrê wan li dora heft heşt salan bû) Pişxaltiyê min bi ken ji wan re xeber da û gog avêt wan. Bêguman wan jî dilê xwe rehet dikirin li me. Min çend gogên piçûk lê yên nerm çêkir û di nav caxan re da destê çend heban. Wan jî li min û pisxaltî vedigerandin. Wexta em têra xwe bi hev keniyan. Min go bi xatirê we û em meşiyan. Zarokek bi dengek bilind li dû me qêriya:
- Xalo têm destê te.
Pisxaltî got “de li min û pînc binêre” em bi tîqe tîq ji wir dûr ketin.
Xalê min yên ji mamostetiyê hatiye avêtin ji Amedê hatibû. Me cara ewil hev didît. Piştî hevnasînê û bihurîna wextê re min hîn pirs di der barê rewşa ziman a amediyan de kir. Agahiyên heyî pesend kir. Bi tevlibûna kurxalê min re sohbet li dû edebiyatê çerixî. Piştî sohbetek dû dirêj xalê min got: “Nivîskarên kurdî pir pir qure ne, xwe li serê me ra çê dikin.” Ez bişirim...
Roja çarşemê serê sibê li der têpî hebû. Piştî xatir xwestinê kurxalê min em bi erebê danîn Kanîreşê û vegeriya... Dema me li erebeyên diçin Erziromê pirsî gotin berfê navbera Çet û Erziromê girtiye. Em hersê kesên bi hev re çûn li qehwexaneyek rûniştin. Sobeyek mezin li orta qehwê çikandî bû. Xirminiya sobê bû dişewitî. Em li dor sobê rûniştin. Çaya me hat, me çay vexwar û ji tîna sobê em kişiyan bin diwarê alî rastê. Guhê min dîsa her li ser dengan bû, mala Xwedê ava li vir jî sohbet bi kurmancî bû. Hê deh deqe nebuhurî bû belediyê anons kir got rêya Kanîreş û Çetê jî hat girtin. Hewes û hêviyên min di ro de çûn. Ez rabûm bi nava çarşiyê ketim û min pêgermok gerand. Tunebûna dengê zimanê dereke dil li min sivik kir, hew mabû per û bask bi min bikevin. Pexşana Dilawer Zeraq a bi navê "Kurmancî ji ku ye" li hiş bû mêvan. Bi bişirîn min çavên xwe li lewheyên dikanan gerandin. Çend lewheyên bi kurdî li ber çavên min ketin. "Kanîreş pîde, Kanireş taxsi, Med market, Por-Rî (Erkek kuaforu), Yekbûn (Guzelik salonu Epilasyon& Cilt bakimi), Şiyar iletişim,..





Seat 13:00 de ji neçariyê em li mînîbusa diçû Çewlikê siwar bûn. Emrê şifêr di ser pêncî re bû. Wexta erebe ji nav çarşiyê derket. Şifêr deng bi muzîkê xist. Kirê cixarê hat min. Min dikir ji şifêr destûra kişandina cixareyek bikira, dengê Îbo mîna kefçiyê neşûştî atmosfera heyî xera kir. Wexta em ji nav sînorên Kanîreşê derketin hedî hêdî barîna berfê kêm bû û şilopeyê dest pê kir. Li Çewlikê baran dibarî, tenê li serê çiya qirek berf dixuya. Li ser rê û dor çiyan "kulubeyên ewlekariyê" bi hebûna xwe bînahiya çavan xerab dikirin. Di rêwîtiya seatekî de şifêr bi dehan caran bi têlefonê qise kir. Hema carek be jî kurmanciyê xwe şaş nekir.
Valahî û bêdengiya otogara Çewlikê a nû meriv aciz dikir. Lewheyên du firmayên mezin tenê berçavê min ketin. Di rê de min ji her du hevalên em bi hev re bûn re got em bi fîrmayên mezin herin ji bo rehetiyê... Di serî de me fîrmayek ji çavê xwe derxistibû. Me berê xwe da firmaya din. Xebatkar go erebeya ....nîn e. Me li firmayek ji bilî der û dora Çewlikê nedihat nasîn biletên xwe birîn. Saet çaran de xebatkarê firmayê deng li me kir, go erebe li benda we ye. Bilêta me da destê xebatkarek dî û em li dû derketin der. Texsî li benda me bû, bi lez em li texsiyê kirin û bilêt da destê hevalek û texsî bi rê ket. Piştî 10 kilometreyan li tesîsek bêhn vedanê em li ber otobêsa fîrmaya ku me ji çavê xwe derxistibû sekinî, go “keremkin vaye otobês”. Me go qey henekê xwe bi me dike. Hevalê bilêt pêra desthavêt bêrika xwe û bilêt deranî. Dîtina me dî bilêta me av û av çûye û bilêta heyî a .... yê ye. Piştî gengeşiyê em derbasî otobusê bûn. Îjar nimreyên qoltixan û yên biletê hev û din nedigirtin. Erebe ji Wanê dihat û diçû Stenbolê, nîvê erebeyê vala bû. Bi awayek pirsgirêka qoltixan hat çareserkirin.
Seat 17:20 derbas bû otobês bi rê ket. Dema otobês ket nav sînorê bajarê Meletiyê polîsan otobês da sekinandin û dest bi sehkirina nasname û otobusê kirin. Tu nebê du rêwî îranî ne û wekî gumanbar li wan digerin. Ji Wanê bi çi awayî heta Meletiyê hatibûn kesî nizanibûn. Polîsan berê çentê wan sehkir û dûre qoltixên ew lê rûniştî ji binîve rakirin. Li tişta lê digeriyan nedîtin. Her du rêwî ji otobusê daxistin. Kûçikê lêgerînê anîn, otobês sehkirin. Bi dehan otobus, kamyon û tir rawestandin û berdan. Nêzî saetek derbas bû, polîsekî nasnameyên me anîn, dan me. Kalê ji Wanê siwar bibû bertek nîşan da. Ji polîs re go “ma ev heqê Xwedê ye bû deh car hûn me didin seknandin.” Polîs got “xalo em peywira xwe bi cîh tînin. Pasaporta van her du rêwiyan bi problem e loma em hûr lêdikolin. Herhal ji ber çavên hevalên din revîne ev her du rêwî.” Kalê bi hêrs got “ez heqê xwe li we helal nakim...” Polîs bi hêrs lêvegerand got “heqê xwe helal dikî nakî bi kêfa xwe yî. Ez peywira xwe bi cih tînim. Ma ez berdim bila sibê here li bajarek xwe bipeqîne?...” Piştî saet û nîvê hatin eşyayê her du rêwiyan birin, paşê otobusa me berdan. Dema em ketin tixûbê Qeyseriyê ji mijê çav çavan nedidît. Otobus mîna erebeya ga hêdî hêdî diçû...


Tu nabê bi qasî saetek min çavê xwe germ kirine. Wexta rabûm saet heftê sibê bû. Otobus li tesîsa bêhnvedanê rawestiya bû. Ez daketim min cixare kişand, çend deqe nebuhurî erebe sazgar bû. Otobus ket otobanê, vîzîniya erebeyan di ber me re diçûn. Erebeya me jî xwe dabû destê rastê mîna kûsiyan diçû. Şifêrê di xew de bû şiyar bû û hat qêriya ser şifêrê dî. Ew rakir û bi xwe li qoltixê rûnişt, bi awayek ji awayan em gihîştin Boluyê. Piştre otobus xwe bi xwe çêbû... Heta em hatin otogara Stenbolê seat bû 15:00...





Nîşe: Ev nivîs berê di malpera http://diyarname.com/news.php?Idx=33983 weşiyaye.
Dilşêr Bêwar

Ez û Xwendina kurmancî 5

Dilşêr Bêwar

Wexta nûçe/reklama antolojiyên dengbêj Reso û Şakiro li medya civakî berbelav bû ji kêfxweşiya min re payan tune bû. Ji bo kêliyek beriya kêliyê antolojiyan bi dest bixim diqirqilim. Roja Pêşangeha Pirtûkan a Stenbolê derî dan serpişt min xwe li ber standa Weşanxaneya Nûbiharê dît. Bêpirs min rahişt her du antolojiyan bi bihîstina buhayê antolojiyan re kêf li min bû du qat. Antolojiyan di çenteyê de cih li xwe xweş kirin. Li mal û di rêya çûn û hatina kar de qelem û antolojî ji destên min neketin. Piştî xwendina antolojiya dengbêj Şakiro qediya min xwest hîn nîşeyan lê bikim leq bi tiliyên min û bişkokên klavyê neketin. Min jî berê xwe da antolojiya dengbêj Reso...

Paşila Şabûnê

Tîna tavê şikestibû. Ji mal derket, hêdî hêdî di pêpelûkên kendal re xwe berda xwarê. Şimik ji lingê xwe derxist. Pêşa dêriyê reş ê bi gulên sor xemilî heta ser çokên xwe kişand. Bi nav avê ket.  Tûncika xwe a çend ta jê spî bû ji ber çavê xwe da alî. Eniya xwe da tavê, zarokatiya wê ket bîrê. Meşiya… Bû hirehira wê bi halê xwe keniya. Ji avê derket... Kevirên berhevkirî hêdî hêdî bi rûyê deryayê wer kir. Li ser kevirek rûnişt. Axîn kişand. Ji paşila xwe cixareyek û heste derxist. Dûyê cixarê qirika wê şewitand...

Bersiva pirsên Ferzan Şêr

Wek tê zanîn weşanxaneya Dara yê li ser navê Ehmedê Xanê pêşwaziya xelatê a wêjeyê li darxist.  Encam roja îniyê diyarbûn. Di beşa romanê de Nûdem Hezex ser ket. Malpera "sputniknews"ê hevpeyvîn çêkiribû bi xelatgiran re. Nûdem Hezex di hevpeyvînê de wiha pêde çûbû: "Di beşa romanê de xelatgirtin, min qet hêvî nedikir lê ez bêhtir ji helbestê bi hêvî bûm. Ya romanê min di got qet nadine min, lewra encam surprîz bû bo min. Nêzîkê sê salan e ez li ser wê romanê dixebitim, ne qediya bû ya rast, ji bo bigihêjime peşbaziyê min hinekî ecele jî kir, redaksiyona dawî jî hîn nehatiye kirin." 

Ez û xwendina kurmancî 4

Îsal weşanxaneya Dara yê li ser navê Ehmedê Xanê xelatên wêjeyî belav kirin. Hewla weşanxanxaneyê cihê pesnê û şanaziyê ye. Bawerim e

Ez û xwendina kurmancî 3

Bi taybet ev du salin nivîskariya bakûr di nava bêdengiyekê de ye. Gelek kes hêl û alîdor ji vê bêdengiyê re "şer" dikin mertal. Bêguman bandora şer weke takekes li ser her kesî bandorek neyênî dihêle. Lê çi eleqeya nenivîsînê bi  şer û nivîskariyê bihev heye min ev fêm nekiriye. Nivîskariya bakûr  ji nava şer pijiqiye ro bi ro weke giloka berfê her li xwe zêde kiriye. Piştî "pêvajoya haştiyê" bêhtir bi per û bask bû. Çi ji alî berheman ve çi ji alî nivîsên rojane û çalakiyên edebî re me xwendevanan pêre nedigihan bişopînin. Wek xewendevanek kurmancî di van rojên  de çavên xwe li nivîsan ( qest medya dijitale) digerînim li bilî çend nivîskaran (hejmara wan qasî tiliyên destek jî nîne) deng tune û xwendevan bêhtir çalakin di qada dîjîtal (blogerî) de. Hêdî hêdî çavqirpîna ji tirkî re jî zêde dibe. Wek xwendevan ez hewil bidim çend pirsên wê tu carî bersivan wan neyên bipirsim.

Kevoka Spî û Romansek Çilmisî

Pirtûka yekem: Kevoka spî

Kevoka spî ya Firat Cewerî ji heşt çîrokan pêk tê. Ez dê hewil bidim di derheqê çend çîrokan de hest û ramanên xwe bi we re par ve bikim. Zimanê nivîskêr sade û herikbar e. Ez bawer im her kurmancê ku li gundan jiyabe wê bi hêsanî jê fêm bike bêyî ku serî li tu ferhengan bide.

Çend gotin

"Hişê bi zimanê dereke fikirî dîl e."

"-Te çiqas bêrî kir ez li virim.
-xwezî te bizanibûya bêrîkirin bi xwe yî."


 "Xwezî me bizanibûya çi xweşî û bedewî heye di şêwrê de."

"-Goştê dewar nayê xwarin.
-Ne tu xweliyê dixwî."

 "Li vî warî pirs şermok  bersiv qusyayîne."

Ez û xwendina kurmancî 2

Wexta berhemek dixwînim û berhemê dilê min "kirî be" ji kêfa min re payan tune. Nivîsên di derbarê wan berheman de ne bi dilek bi heft dila dixwînim. Di wan nivîsan de hewil didim bi çavên dîtir berhema heyî binasim û li xwe zêde bikim. Wê sibehê dema min nivîsa Ferzan Şêr a di derbarê "Handa"ya Sîdar Jîr de xwend mîna Handa yê gêjgerînok li hişê min geriya. Min nivîs carek din xwend lê tiştek di derbarê berhemê de nedî.

Ez û xwendina kurmancî 1

Xwezayê îro hewayek nerm bexşi me candaran kiriye. Dar li çiçegan rûniştine. Halûruhiyeta me kurdan ev demeke ewrayî ye. Di vê hewa nerm de li halê me û edebiyatê difikirim. Di dawiya salên nodî de min dest bi xwendina kurmancî kir. Wan çaxan rewş ji halê îro ne çêtir bû. Heman ewr serdest bûn. Lê tîrojên hêviyê dibiriqîn. Bi kurmanciya xwe ya hal tê de nemayî dema min çîrok, helbest û romanên kurmancî dixwendin û hîn hevokên bijare di hişê xwe de werdigerandin tirkî çavê min dibiriqîn. Di dilê xwe de min digo: dêmeg bi zimanê me jî hevokên mihteşem tên nivîsîn.

"Nameyek eşkere ji bo Kawa Nemir"

Berî "pişta du gotinan li gel te bişkînim" dubare pirtûka te ya haîkû yan a bi navê "Morana gerdûnê" pîroz be. Bi taybet piştî derçûna vê berhemê gelek çalakî bi awayek tu tê dikevî rojeva kurmancînûs û "metinxwanên" kurmancî. Xweda zeyna te zêde bike. Wezê zêde serê cenabê te neêşînim keremî mexseda xwe bikim. Hevpeyvîna ku "sputnik kurdistan" bi te re kiriye bû sedem  bi çend kelaman deng li te bikim.

Xewneke Payizî

Dîrok : 15 08 2015  www.diyarname.com

Dilşêr Bêwar

Romanûsê kurd Îlhamî Sîdar di berhema
 xwe a bi navê "Xewneke Payîzê" de jiyana Melayê Cizîrî digire dest. Berhema li ber dest bi cureya xwe ‘romana dîrokî’ ye. Nivîsîna berhemên li ser bûyereke dîrokî kar-barekî giran e, kedek dijwar dixwaze. Ger ev kesê li ser tê nivîsîn alim û şa’irê edebiyata kilasîk a kurd Melayê Cizîrî be, dijwartir e. Ji ber ku daneyên nivîskî li ber destê me tune ne, ji bilî dîwana Mela; lewra karê nivîskar zortir e. Karekterê bi navê Edib Ehmed, bi eslê xwe kurd e; li Zanîngeha Dîcleyê doçent û mamosteyê edebiyata tirkî (nivîskar bi xwe jî mamosteyê edebiyaya tirkî ye) ye.

Nêrînek dîtir li Perde û Gerîneka Guercinayê

Ji vir berî hefteyek deh rojan min bi çend heval û dostên xwe re ev qerara xwe parvekir. Ji îro û pêve ezê nivîsên rexneyî/nirxandinî nenivîsîm û ezê zimanê xwe yê facebookê jî biguherînim. Ezê bêhtir kedê bidim xwe. Ezê hewil bidim li helbest nivîsîna xwe vegerim û kurte çîroka bicêribinim û niha dicêribinim jî. Hin hevalan piştgirî dan qerara min û hin jî li hember derketin. Û ev heval  tev vane li heyatê ne. Hûnê niha bipirsin û bibêjin tu niha bi çi aqilî vê nivîsê dinivîsînî. Bersiv basît e. Pîştî gengeşî û hîn şîroveyan  Hemdula Kovan Baqî deng li me xwendeyan kir dora gotinê hat ser me xwendeyan.

Nîşeyên Derheqê Gerîneka Guernîkayê de

DILŞÊR BÊWAR

1. Sehne û motîfên metnê wekî tevna pîrikê li hev hatiye balandin.
2.Nivîskêr kamera daye ser milê xwe û bi vegotina Lîsa/Abîdeyê re, me li “duh, îro û pêr” digerîne.
3.Roman bi teknîka xwe ve hiş û takekesek kaotîk li dar dixe. Xwendevan nema dikare ji nav zemên derkeve.