23 Mayıs 2022 Pazartesi

PEŞKÊN ŞEVÊ: 2

21

Doz toz e

Welat çavên pisîkekê ye

Dengê ney û meyê li dar e

sorê gewez in lêv

Parsûxwarê sotiye dil

Çav li hev in

Dil îşev li delava newalê

hespekî hêş e.

Doz toz e

li nava lingên hespê boz e.


22.

Pirtik pirtik dikirtike berf

Îskan şikiyaye

Sorê qimitiye erd








29 Nisan 2022 Cuma

PEŞKÊN ŞEVÊ

 1

Dibuhirîn

Nameyên ku li ser kurşe hatibûn nivisîn

Di îskeîska baran de zêr û zewer kirin

ref bi ref kişiyan şikeftên sawgirtî

Nalîn çilkiya dilê şevê

2.

Bi çirkîniya deriyê nîvekirî re

dengekî bêaqort olan da

Hey hawar

ma qey kurdî zikê xwe tijî kiriye?

Stûxwar in li rawestgeha dilên dilbirîn

bêzar û bêwar in

3.

Di bêdengiyeke helbestî de

li bin siya bîst û heşt sêdaran 

peyvê serjêkirî diperpitîn

Ey xwedêyo 

Ji paşila ezman bêhna sêvan difûre

Ruhistîn teşiya kurdî dirêse

Min di kevçiyê felekê de av vexwar

lê tîna dil netemirî

4.

Bajar di xewa mirinê de vedigevize

Mêvanê peyvên telaqavêtî me

Di guhê min ê kerr de

newayek ji Gîtara Bêtêl* dinale

Melkemot di pêgermoka mirinê de ye.

Serê xwe datinim ser çoka şevê

Gulîstanek tozgirtî dipijiqe

(*Navê yekem romana Cîhan Roj e)

5.

Di bibîkên berxikên hilî de

rastî hişê neteweya reşgirêdayî dibim

di vî çileyê çilxewrevîn de

Ey welatê di çavsoriya xwîna xwe de bizdiyayî

Xewn û xewnerojkan

keziyên xwe kur(d)kirin

Pîştî tavsorka di newala memikên te de çû ava.









6. 

Ey welatê bêpaşxane

em ê bixwînin zerya xwînê

Ta ku zanîn di nezaniyê de

wîjdan di bêwijdaniyê de

pîrozwerî di bin simên xerabiyê de pelixî

û em di paxila mirina xwe de ji nû ve vejiyan

7

Dikeve ber pêla bê

Tik î tenê

Xwînî ye li kuştina xwe digere

4 Nisan 2022 Pazartesi

Di Edebiyata Devkî Da Motîfa Memikan

 

Edebiyata devkî berhema jiyana sirûştî ye. Ji tecrubeyan zaye. Eger em bi çavên   îro li wê deryaya rengîn mêze bikin, em ê her tiştî şaş şîrove bikin (û jixwe em dikin jî!). Bi hilatina tavê ra aşê debarê ziviriye û hemî endamên civakê pê ra rabûne. Bi daketina tariyê ra “şer”ê hilberîna heyata rojane rawestiyaye. Bi hatina şevê ra “fêkiyên ku hatine berhevkirin” li sifreya heyatê hatine raxistin. Di Ode/diwanan da, şevbêrk hatine gerandin. Ode/diwan veguherîne dibistanan. Û di wan dibistanan da, bi şertê ku qisedan/derbirîn estetîkî be her tişt bêsansur ketiye ber pirsê û şîrove li ser geriyaye. Bi gotineke din, bi hatina tariyê ra şerê heyata rojane tevizî be jî teslîmî tariyê nebûye, bi afirandinên edebî ra şev/tarî çûrisandine. Vê çûriskê şewla xwe berdaye ser rojê jî. Lewra xebata rojane gelek caran veguheriye festîvalên hunerî.


22 Şubat 2022 Salı

GORE

 Piştî ji dilê dayê veqetiyam, bi tehma çiçikan hesiyam. Sal borîn, di havinekê de her çar lingê min bi bendê qalind girêdan, pozçilmûyê ku erbabê karê xwe bû bi hevringê ket ser laşê min û hiriya min qusand.

Berê êvarê, bi destê jinan gincî ji me hatin veqetandin û em kurisandin çewalan. 

Rojek payîza pêşîn di nava ava çem de em hatin şûştin û li ser sûran, em li ber tavê hatin raxistin. Pîrejinan li beravê kuçik danîbûn, di sîtilan de av germ dikirin.



31 Ocak 2022 Pazartesi

KUÇE

 Kuçe ji pisik û erebeyên parqkirî re maye. Berpirsê kar deng li karkeran dike; lalaw di talde û quncikan de nemîzin. Wê qasek din "radar" were...

Hê gotin di dev de ye  "mutehît" erebeyê dikişîne pêşiya xanî. Bi teqreqa ji avahiyê bilind dibe re çavên werimî û rûyên tirşok li paş paceyan xuya dikin. Bihêrs perdeyên şevê tên kişîn.



6 Ocak 2022 Perşembe

PERAV









Tîrêjên tavê bi qasî hestiyên mirov germ bikin tîn didan. Keştiyên lengerê wan lêxistî, li benda destûra rêvebiriya benderê bûn. Derya hêdî hêdî diliviya. Qaqlîbazan zikê zeryayê didan ber nikulan. Pîra ku te digot qey ji nav sêbareyên Agota Krîstofê pekiyaye, bi kapolê xwe, bermayî û geremola li dû ger û geştiyaran mayî tev dida.

Karkerên avahiya rizyayî, piştî navrojê, çay vedixwarin. Dûyê cixarê li gel hilma ji îskanan bilind dibû nikaribû sohbeta siyasî nerm bike. Evdo û Receb karton raxistin, berê xwe dan qibleyê...



Bi dengê Tîlkî Îsmaîl re seriyên mayî li peravê zivirîn; mêrikek pişta jinikek dabû zinarê keviya behrê, bi lêvên wê ketibû. Qederek bi hev mijiyan. Jinik li ber kevirek vezeliya, mêrik ket ser gewdeyê wê.

Dîsa deng bi nav hev ketin. Kalê nobedar pekand ser xortan. Evdo piştî kartona li ser nimêj kir danî koşeyek, li kalê vegeriya, go:

- Heqê van kuçikên wiha kuştin e.

- Çi ji te re law. Tu nobedarê kîr û qûzê xelkê yî?

24 Aralık 2021 Cuma

MEŞ



Di nav nivînan de vedigevizim. Helbestên Edip Cansever jî nebûn hogir. Ji rojan în e herhal. Ketim serşoyê. Min û avê xwe şûşt. Bi niyeta belkî çîrokekê binivisînim ji mal derketim.








Qasî meşa nîvsaetek gihîştim bin darên palmiyeyan. Hewa ewrav e. Sê qaqlîbaz per û baskan diçirpînin. Guveguva bê û xuşexuşa pêlan e. Ne îşê aqilan e. Ji vê hewayê ne çîrok, çirçîrok jî dernayên.



Qutiya çopê ya li kêleka rûnişteka ku lê rûniştî me bala min dine ser xwe. Li ber qutiyê diçikilim. Guçê şalpeyek sor û spî li ba dibe. Dikim dest bidimê tirs pêjgarî min dibe.

Dimeşim...

Derpiyekî helesor ê bi dantêl, pênûsek şikestî, çend qutiyên kola û bîrayê yên vala, şûşeyên avê, paçê zarokan, goreyek rizyayî, patîkek bêxwedî...û kevirek di şiklê qelb de li ber çavê min dikevin. Xwarî kevir dibim... Bêhn bi ser deryayê dikeve.

21 Aralık 2021 Salı

NEŞÛŞTÎ







"Mijê kon daqurtandibûn. Min hew dît destek li ser dev û xinçer li qirika min e. Ez a teze bi hingila ketî, li hespê siwar kirim. Piştî rêya qonaxek em ji hespê peya bûn. Ji tirsan diricifîm. Simbêla xwe a hinekirî bada. Şimaqek avêt bin guhê min "ava reş" di çavê min de hat. Pişta min da zinar lingê xwe kuta erdê.

Ji ser gewdeyê min rabû. Xwe li hêsir û zarîna min nekir xwedî. Fîtik kuta. Çû ji heqiva li ser pişta hespê, taxima rû kurkirinê deranî. Çiçegên xwe kur kir. Taxima çekan li xwe kir. Li hespê siwar bû, ez avêtim terkiya xwe. Qamçî avêt nava hespê, hesp fizikî... Li nêzî konan rovî ji ber kevir rabû. Hesp veciniqî. Me xwe li erdê dî, piyê min stûyê wî şikest."

30 Kasım 2021 Salı

Romana Farûq beg


 
Me makyaja avahiya rizyayî dikir. Farûq Begê ku her wext bi AKP’ê tehma devê xwe xweş dikir, vê carê li ber kompîtorê bû. Ji ku hat bîra min nizanim lê min dixwest tehma devê xwe xweş bikim:



- Farûq beg tu çi dikî?

- Pîrtûkek dinivîsînim

- Çeşnê pirtûkê çi ye?

- Roman e.

- Hêvîdarim xwendina wê bibe para min jî.

Farûq Beg gotin li şirêtê raxist:

- Sal, meh… Kî dizane bê ka ev roman çi wextî biqede, melûm e, wext jê re lazim e…

Min di dilê xwe de go, zirto, bila metin bi destê min biketa, minê wekî qirêja "înşaat"ê qilêra te jî vedimalî lê...

17 Kasım 2021 Çarşamba

QUTİYA ÇOPÊ



Ji nava nivînan derket. Çû mitbaxê. Perdeya şevê da alî. Hêkek danî binê cewzeyê, av bera ser da. Demlig nîvî av kir. Hinek çay avêt binê demligê. Cewze û demlig li ser çaviyên tupê bi cî kir. Berî bikeve serşoyê binê demlig û cewzeyê pêxist.

Kincê xwe ji xwe kir. Di neynikê de ket temaşeya bedena xwe. Bişirî. Memikên xwe firikand... Bask bi lûfikê ketin. Tilî û pêçiyên bikef berî dan newaloka bigirûz, hilm bi avê ket... Heta bêhna bedena ku bûbû warê nalînan hat ber di bin avê de ma.

Ji bin avê derket. Bornoz li xwe pêça. Çû mitbaxê. Çaviya binê cewzeyê reş kir. Çay dem kir. Berî da odeya xwe.





Hêdî hêdî taştê xwar. Derê mitbexê girt pace vekir. Dîsa rûnişt. Cixareyek pêxist. Çavek li têlefona xwe gerand. Çend peyam bersivand.

Çû odeya xwe. Nivîn da hev. Soravk li lêvên xwe kir. Parfum reşand ser xwe. Çente avêt pişta xwe. Ji sarincê qutiyek şîr derxist di kisîkê di dest xwe de bi cî kir. Ji mal derket. Dev ji asansorê berda û ji nêrdewanan bilez xwe bera jêr da.

Derê texsiya xwe vekir. Komek pisîk li dorê civiyan. Ji kîsik sê tebaxên plastîk tije êmê pisîkan kir û danî ber koma pisîkan. Qutiya şîr derxist bera sê tebexên din da. Tûşkanî rûnişt, bi dor pişta pisikan firkand. Pisîk li dora wê, êm û erebê diçerixîn. Qederekê bi mistdana pisîkan re bilî bû. Ji çenteyê xwe selpak derxist, devê pisikan pak kir. Bermayî xist kîsikê naylon. Derê texsiyê girt. Bi kîsikê bermayiyan re hêdî hêdî ber bi qutiya çopê ve meşiya, derî rakir jor kîsik avêtê û bi gurminiyê re camên avahiyan hatin xwarê.








21 Ekim 2021 Perşembe

XEWN

  

Bi zerqa tavê re ji xew rabû. Rahişt misînê avê bi gotina bismillah re derê der vekir. Qederek çavê xwe li ser gund gerand. Li kuncikek rûnişt, derpê xwe heta ser çoka xwe ji xwe şiqitand, şirinî jê çû. Rahişt misînê kêleka xwe çend kulm av reşand cîhê şirikê. Rabû derpê xwe kişad jor. Xur bi şûna lastika doxina wê ket. Qora xwe xurand. Pêşên dêrî kişand bin xwe dîsa li ser çoka rûnişt çend kulm ji ava mayî avêt ser çavê xwe. Ser û çavê xwe bi pêşa dêrî zuha kir. Berê xwe da hundir.





Agir berda pêrxingê. Misînê mezin ê di êvar de tije av kiribû danî ser agir. Rahişt teşta nan û berê xwe da kewarê. Ji stûna ber kewarê bêjing ragirt hêdî hêdî paçê qulika kewarê derxist. Kulm bi kulm ard bera bêjingê da. Wexta êmîn bû têra xwe ard li bêjingê xistiye. Pîne dîsa xist qulika kewarê û berê xwe da ber pêrxîngê. Li ber pêrxingê cilek qetiyayî raxist. Rahişt misîn, hinek av berda nav teşta ard ,cihê xwe li ber teştê xweşkir û dest bi histrandina hevîr kir... Teşta hevîr nixumand.

Rabû ser xwe çay demkir. Demlik li kêleka misîn bi cî kir. Ji post hinek toraq bera tasek da. Berê xwe da tenekeya zeytûnan kulmek zeytûn kir sehenek tevî tasek şekir û du îskan danî ser sêniyek. Sênî danî ser cila ber pêrxîngê berê xwe da der... Piştî çêlek dotin golik berdan. Şîr danî malê dîsa vegeriya tewlê. Golik ji ber çêlekan girtin. Berê çêlakan da der. Li ber derî rahîşt herdu elban û çêlek ajotin. Wexta ji nav garanê vegeriya dît mêrê wê taştê xwariye. Dûyê cixareya kamaş mîna ewr xelek bi xelek ji nava lêv û firnikên mêrik berbî kulekê dikişiya. Bi helkîn herdu elb danîn. Li kêleka merê xwe rûnişt... Deng li mêrê xwe kir.

- Min çêlek tevli garanê kir. Îro tendûra me heye. Ez pêre nagihînim paşê golikan berde.

Mêrik bi bêhntengî wekî çêrî bavê wî kirine. Bi yek dengî go, "temam temam" û ji mal derket.

Jinikê rahişt qetek nan cût pêre jî ji xwe re çay tije kir. Çend qim li îskanê xist nexist rabû ser xwe. Makîneya şîr sazgar kir. Hem qulpê makînê badida hem ber xwe de hûr hûr distira. Piştî şîr li makînê xist, çend kozên agir ji pêrxîngê kir ser kostasiyê û berê xwe da tendûrê. Kozên êgir hêdî hêdî di hundirê tendûrê li ber qula kulfikê bi cî danî. Guniyek û hinek pûş danî ser agir û du sê teltên sergînan danî dorê. Bi derxistina pîneyê di kulfika tendûrê ra ba fizikî, agir yekser alaw girt û dû berê xwe da kulekê. Şîşa pehn a tendûrê danî ser devê tendûrê. Sitîla biçûk li ser şîş û devê tendûrê bi cih kir. Sîtil tije av kir û berê xwe nav malê...

Her du zarokên xwe ji xew rakir. Serê wan şûşt û kincên wan lêkir. Zarok yekser derketin der. Piştî arava serê zarokan li der rijand. Der û dorê tendûrê da hev. Cila qetyayî raxist. Teşta hevir berxwe ve kir anî. Textê girik li ser dikirin danî ser cilê. Hinek ard berda ser text. Tasek av, havlêk û refik girt û li ber text cihê xwe xweş kir. Bi havlêkê hundirê tendûrê ji tozê vemalişt... Her carê girikek li ser text pehn dikir piştre li ser destê xwe çep û rast digerand heta qasî dirêjbûn berahiya refikê bi şikil dikir hevir li ser destan direqisî. Yekcar hevir li refikê dirêj kir. Bi destê rastê rahişt refikê refik bi diwarê tendûrê ve danî... Zarok hatin mal bi tarifa diya xwe re ji xwe re hevrişk çekirin. Piştî xwarinê dîsa berî dan navgund. Êdî hevir li ber qedandinê bû. Mêrik di derî de ket hundir.

- Kerê wexta navrojê ye te qet tişt çênekiriye?

- Tu nabînî va ye li ber tendûrê me. Ka tu here odê ez patileyek çêkim ji me re. Mêrik bêdeng berê xwe da odê. Jinik ji cîhê xwe rabû. Ji post hinek toraqa hêşinbûyî kir tasek û berê xwe da aşxaneya tendûr tê de... Piştî tepsiya patîle tê de havêt binê tendûrê ji cihê xwe rabû. Bilez der û dor da hev. Legan danî. Kincê xwe ji xwe kir. Bi ava di sitîlê de mayî serê xwe şûşt. Bilez çekên xwe li xwe kir. Patîle ser û bin kir. Nanê xwe di teşta nan de bi cî kir... Rahişt siniya patîle li ser ber bi odê meşiya...

Bi dengê zengilê derî re ji xew şiyar bû. Hêdî hêdî ji cihê xwe rabû. Derî vekir. Bi ditina nêviya xwe a ji dibistanê dihat re keniya:

- Qîza kerê ma kilît ji bo çi bi te re ye? Nêviya wê bi tîqetîq keniya maçek diyarî sûretê wê kir û berê xwe da oda xwe. Piştî kincê xwe yên dibistanê guhert. Li ber pirka xwe çikilî.

- Babaanne annemle babam îşten gelene kadar bîr çay îçelîm mi?*

(Dayê berî bav û ciya min ji kar werin em çayek vexwin?*)

ESRA DERENG



Bi nasîna newayên zarokatiyê re wekî çaya esra dereng li "rihê" wî geriyabe beşişî. Rahîşt têlefonê rûpela xwe a facebookê vekir. Hêdî hêdî leq bi tiliyan ket. Nivisî, reşkir(dîsa) nivisî...

Di cihê xwe de bê lebat ma. Sermayê ew da ber singê xwe. Zinge zinga didanê wî makineya li ser dişuxulî bi bîra wî xist. Ji cihê xwe rabû pêgermok gerand. Dîsa xwe bi xwe axifî.





- Na bavo na van tiliyên bênamûs ji bilî şixulandina wê dêwa hesinî bi kêrî tu gûyî nayên. Xwe bi xwe xweş diaxifim. Xwe berdidim binê newalên kûr. Rê û dirban gelî û mesîlan xweş dinasim. Min di qirş û qalan nîhayo. Wey Xwedê tu nehiştê. Qey te li ber serê min nekira pile pil nedibû. Di ku de diçim kanî û avsarkên min nedîne tên gûyê xwe di nav hişê min de dikin. Kuro bi Xwedê te dîsa daye navê. Ez nedim nav wê kî bidiyê bavo. Weleh wî camêrî rast gotiye em nikarin qasî misqalek bi zimanê xwe bifikirin. Bajo berxê mino bajo. Çima nabêjî serê min ê kundir bi kêrî tiştek nayê.



Bi lez kincê xwe ji xwe kir. Berî da serşoyê. Bedena xwe da bin avê. Serê xwe ji bin avê kişand kefa xwe tije şampûan kir serê xwe mista. Hêdî hêdî kef bi çilkên ava şîd re li bedena wî belav bû. Piştî ji kefê xilas bû bi dengek bilind dest bi strina kilama "sê sê " kir...

Kincê xwe li xwe kir. Şikil da porê xwe. Parfûm li bin çeng û stûyê xwe reşand. Bi rêya Whatsappê ji koma hevalan re peyamek bi deng şand. Bersiv bi bayê bezê ji Nûrcanê hat:

- Lawê min em li Berçem kafeyê ne.

Ji mal derket. Berguhk xist qulika têlefonê. Serê berguhkên nermik di qulika guh de bi cih kir. Bi pêla deng re serî lê reqisî... Hew dît li ser masê rûniştiye. Tîqetîqa hevalên wî bû pê dikeniyan. Wexta bi halê wan û xwe warqilî bi çavên pirsiyar li çavên wan nêrî. Nurcê bi ken go berxiko heta ew qilêra di ber neynûkên te da bin wê qûnde jî nikaribin te "bixwin û bihelînin". Bi ken li Nûrcê vegeriya:

- Devxwarê qûndeyan nizanim lê girêza te min ditirsîne.

25 Eylül 2021 Cumartesi

NOSTALJÎ

 

Ji roja ku te bişirîna xwe ya dawî diyarî min kir vir ve ye nema tehemûlî zivistanan dikim. Çend saet man ro cihê xwe ji wê hejmara bêyom re bihêle. Wan çaxan şûr simbêlê kenê me nedibirî. Deng û dûyê cixareya Îsko yê sîmsar navçe li ber xwe dibir. Ber êvaran rê bi nameyên te dixemilîn. Xewn û xeyalên me bi zimanê dereke direqisîn.








Çilkên şiliyê li ser seramîkên şaneşînê dikin çinginî. Ba cilên li şirîtê raxistî dilivîne. Li vî yalî zeman şêlû diherike. Mebej zemên û reng. Li ku mêze dikî xemek xwe dide der. Dest diavêjî kijan guliyê boyax jê diniqute. Tîp hişk in, peyv bûne dûpişk. Hêvî loqeke di her gewriyê de. Qijik jî îro melûl in. Nizanim destxeta min hê li cem te ye? Niha xweş dizanim dema Şakiro dibê "bi îşareta destan" çima agir bi canê min
dikeve.

17 Eylül 2021 Cuma

FATÛRE




Li ber xanî kincê xwe ji berfê daweşand. Bi nêrdewanan ve hilkişiya. Fîzîniya bê li der ma. Derî bi mifteya xwe vekir. Bi vekirina derî re bêhna cixarê dilê wê rakir. Bilez pace vekirin. Ket mitbaxê dest bi haziriya taştê kir. Mêrik ji xew rabû bilez çû serşoyê... Berî da mitbaxê. Rojbaşî dan hev... Jinikê pace girtin. Kincê qilêr avêt cilşoyê. Deng bi saeta li ser dezgehê ket. Mêrik pariya di devê xwe de cût meşiya... Jinikê ji bo şîvê xwarin da ser. Qutiya sergo vala kir. Tûrê bermayiyan danî ber derî. Serê xwe şûşt. Porê xwe yê reştarî bi makînê ziha kir. Tişortek mor û şortek zer li xwe kir... Ji sarincê bîrayek derxist. Çû odeya xwe. Pirtûka li ser sêpayê girt. Li ser nivînan vezeliya çavên xwe kuta rûpelan...









Bi dengê mifteya derî re ji xew şiyar bû. Bilez rabû ser xwe. Lembe pêxist, çû mitbaxê, rastî mêrik hat. Bi hejîna seriyan merhebatî li hev kirin. Mêrikê ji hal ketî beşişî; şûşeya bîrayê girt çû li salonê rûnişt. TV vekir, ket temaşeyê. Jinikê xwarin germ kir. Xwarina xwe xwar. Kişiya odê, çekê xwe guhert... Çentê xwe girt. Çû nava salonê.

- Ez diçim kar...

- Yekşemê tu pilanên te hene?

- Çima?

- Mi go em taştê li der bixwin.

-Dibe

- Êvarê?

Çavên wê yên qehweyî çilvilîn. Lêva xwe gezt.

- Ger ez nekevim çekan şerab li min. Mêrik keniya

- Ka wer...

Jinikê biriyên xwe rakirin. Biken lê vegerand:

- Ji serê sibê re dihêlim.

Nîşe: berê li diyarname.com ê belavbûye.

12 Ağustos 2021 Perşembe

EYDî



Nedihat bîrê çextê ji warê xwe qetyabû. Morîka xewê kengê ketibû go. Di oda xwe ya ro nedidî da, ji xew qili bû. Çavê xwe li odê gerand, tişt jê neket sêrî. Serî jixweber ket ser balîfê. Bawişk hatinê, tena xwe kişand. Cixareyek pêxist ket dû xewna dîbû. Kir û nekir xewn nehat bîrê. Rahişt têlefonê, medya sosyal pîkol kir. Bi peyamên pîrozkirina cejnê re ciya wî ket bîrê. Bi lez têlefon danî. Çû serşoyê rûyê xwe kurr kir. Serê xwe şûşt. Îşlikekî spî û şalê kot li xwe kir. Gore kir pê. Ji malê derket, li kafeyekê rûnişt. Qehweyek tehl ji garson xwest. Rêşana têlefona xwe tevda. Bi zorê nimraeya têlefona diya xwe dît. Piştî sê caran têlefon naliya, diya wî vekir.






- Elo

- Merheba dayê. Qe tu çerre yî.

- Law te çer bi xwe re dî têlefon bikî. Rind im rind... çavê te radimûsim. Ka tu çerre yî?

- Ez baş im... Eydiya te bimbarek be dayê.

- Pirr Eydiyan bibînî. Lawo li van deran jî eydî nemaye. Ji xencî çend zarûyan, kes li eydiyê nagere. Gişk qurre bûne, qurre.

- Tişt nake dayê. Wê niha...

- Law têlefonê bigre, zarû hatin!.




Nîşe: Eydî ya we pîroz be.

https://diyarname.com/article.php?Idx=12642

POŞMANÎ



Li bin dara tûyê rûniştibûn. Cemîlo xwest avê ji ser galegala kar û bar bibire. Deng li xwediyê avahiya lê dişixulî kir.









- Kek Işık tu royê çend pakêt cixare dikişînî.

-Sê pakêt, lê tu?

-Pakêtek.

-Wê jî mekişîne. Gerçî şerm dikim ji kesî re bibêm mekişine. Heqê wan e ku bibên, hey serê kîrê min! ev gûyê tu dixwî çi ye.

Mixtar xwe piz kir goyê gotinê bada.

-Tu qet nezewicî ne?

Işikê por kiribû toraq çavê xwe li kuçeyê gerand, cixareya ku li ber xilasbûnê bû reş kir, cixareyek din pêxist, û li mixtar vegeriya.

- Ez xebitim, min xwar û vexwar, kîrê min radibû lê serê min ji ser maseyan ranedibû.

Nîşe: https://diyarname.com/article.php?Idx=12639

14 Temmuz 2021 Çarşamba

MIRÎ NAYÊN JIMARTIN







Li dor pakêtek straforê, li ser tûxleyan rûniştîbûn. Bêhna biharê dihat. Reşo li der û dora xwe mêze dikir. Niçe niça wî bû. Ji cîhê xwe rabû; hîn tûxle, mîxên bela wela û alav dan hev. Rûnişt. Bêdeng ma. Qero gotinên xwe sist kiribûn, hûr hûr dikola:

"Wê tarîx vê zilmê binivîsîne"

Reşo xwe ranegirt:

- Ez di tarîxê nim; ma tarîx miriyan dijmêre?




27 Haziran 2021 Pazar

Destên Leylayê







Ji ber pandemiyê em dîsa li hundir asê ne. Ji hoperlorên kompîtorê dengê Şakiro bilind dibe: ”… Ez dikim herim dîtina vê Sadiyayê. Ew çi kes e mala xwe xirab dike, ocaxê xwe kor dike, derê xwe bi heft kilîta mor dike, dibê sing û berê Sadiya xanimê reşe deq lê nayê...” Xwe li ber neynika serşokê dibinim. Ji bedena ku kumê xwe ji têkçûnê re xwar kiriye aciz dibim. Berî didim hiş û dil, deng ji wan jî biliye. Bi firçeya didanan heta xwîn bi devê min dikeve didanê xwe dişom. Avek şîrgerm li xwe dikim. Min hê çek li xwe nekiriye, lawikê biçûk li ber min diçikile. Soza min dayî bi bîra min dixe. Dikim bibêjim qedexe heye li der, ew bi kenê xwe min qaneh dike. Heta ew û birayê xwe xwe hazir dikin, berî didim medyaya sosyal. Serê bername û derçûna kitêbên nû li hev dikevin. Bi deng û kenê xwe yên şîrîn min ji wê hêwirzeyê xilas dikin.





Maskeyên me li ber dev û poz, em berî didin parka nêzî mal. Bê ku xerîbiyek li wan biqewime, bi nav zarokan dikevin. Cîhek bi sî ji xwe re dibînim. Çend wêneyên wan dikişînim. Çav li dû wa ye lê dîsa dikişim qalikê bêdengiyê. Bi zengilê têlefonê re ji halê xwe yê bêdengiyê difilitîm. Ji ber wefata bê wext a Sedatê ciwan hefteyeke piraniya malbat û lêziman li gund in. Piştî li hev pirsînê diya min halê zarokan dipirse. Bê ku bersiva wê bidim têlefonê qut dikim. Gazî zarokan dikim. Bi rêya Whatsapê bi dîmen deng lê dikim. Bi çav pêketana zarokan re, halê bi hezn ji ser endamên malbatê radibe. Wextek xweş bi hev re derbas dikin. Ji nişke ve av bi “fîsqiye”yên parkê dike. Zarokan têlefon avêt ser min û ber bi avê ve revîn. Sohbeta me bi xêra halê zarokan germ bû. Bi pirsîna dotmamê re zarok ketin bîra min. Min berê kamerayê zivirand û dîtina me dît zarok şil û pil bûne. Ez bi ser wan de qêriyam da ku xwe şil nekin. Dotmama ku mamoste ye go “bihêle bila xwe şil bikin, carek din zarokatî bi destê wan nakeve.”



Li vegerê lawikê biçûk bi destê min girt û xwe li qisedanê şidand. Bi herê, ê, hihi, min ew dibersivand. Di wê kêliyê de bi axîn sohbeta ku Leylayê tê de behsa destê xwe kiribû hat bîra min. “Destê min ji bo hezkirina zarokan afirîne lê…” Bi qêrîna lawik re bi ser xwe ve hatim. Tu nabê min destê wî şidandiye di wê kêliyê de. Bi çavên dikirin barê xwe daynin min li ber lawik çok da...

13 Haziran 2021 Pazar

Tizbiya bavê min









Qaso bi xwendina çend gotar û lêkonînan re berê xwe da gund.


Qapaxa misînê li ser sobê bi bilqên avê re bilind dibû û dadiket. Bi kêf kartola pijiyayî da ber kita.

Tasa dendikên zeytûnan kişand ber xwe. Serê sî û şeş dendikî da ber derbên êge yê heta kol bûn. Ma li benda sorbûna singê di nav êgir da. Bi baldarî dendik qul kirin. Rûn berda tawê, hebên qulkirî di nava rûn de qeland.





Qerwera zarokên cînaran berî wî da şibakeyê. Bi hewes ket temaşeya lîstika zarokan û daketina pileyên berfê! Pace vekirî hîşt.

Li ser mîndera mor rûnişt hem sitra hem bend di dendikan re derbas kir. Bi girê havêtina serê îmameyê re rahîşt wênekêşa xwe, derket der.

Nola di ayineke de be hêdî hêdî tîzbî li ser berfê bi cî danî. Hinek genim li dor tizbiyê reşand, ma li benda beytikan. Berî bi rêya WhatsAppê wêneyê bişîne bi pirqinî ev hevok lê kir;

Mehrûmê ka tizbiya bavo winda bûbû!







Nîşe: Berî blogê li malpera diyarname. com'ê weşiyaye.

Bav û Law






Royê tirêjên xwe bexşî esra dereng kiribû. Fincana qehweyê girt û berê xwe da şaneşînê. Dûyê cixarê û hilmûgulma qehwê tevlihev dibû. Berî derkeve şaneşînê nivîsek di derbarê teknolojiyê de xwendibû û carek din bi çavê serê xwe bûbû şahidê xweşî û nexweşiyên înternetê. Lê kurmê edetî destê wî dîsa bir bêrikê, têlefon deranî, çavek li têlefonê gerand, dîsa têlefon berda bêrika xwe. Ji aciziya dengên hawirdorê, pişta xwe da înşaatên van demên dawî wekî xilt ji bin erdê serî bilind dikirin. Sura bayê li singê wî xist. Ricif ket canê wî. Ji neçarî pişta xwe da tavê. Çavên wî li ser kalê dirfê Afxanî pêdiket aliqîn. Bêwarî û bindestiya xwe ji bîr kir. Kalê piştî dar şikandin agir bera binê semawerê da. Bi bilindbûna dû re ji ber çavan winda bû. Bavê xwe yê çendin sal in di binê axa sar de dinive bibîr anî. Nefesek kûr kişand ji cixareya xwe. Qewimînên hefteya borî ên li dibistana lawê wî wekî fîlmekî lê bûn mêvan.






























Dîsa cixareya wî di dest de di paş caxan re li pola lawê xwe dinêrî. Dayik û bavên zarokên pola yekem li benda derketina zarokên xwe bûn. Hêwirzeya wan dişibiya vinginiya mozan. Bi şingîniya zengilê re zarok ji hundir kişiyan baxçeyê. Dê û bav û zarok û mamoste li hewşa dibistanê rêzbûn... Bi destê xwe delaliyê malê dabû dibistana "zimanê" wî di nav pencê xwe de dihêre. Tîrên êşbar berî dan canê wî. Di xwe de keliya.

Gotina hevalek xwe bi bîr anî "Berî ... dest bi dibistanê bike. Min go bi destê ... bigrim berê xwe û wî bidim "greva birçîbûnê" Lê piştî fikirîm ez li ku siyaseta me li ku..."

Dengê sirûdê bilind bû, wî xwe topî serhev kir. Dengê tirkek li ber guh kir çinginî.

- Hela li vê mezatê mêzeke em û zarok çi şerpezekirine. Emrê Xweda li ku ma?

Bêdeng bişirî. Sirûd qediya ket hewşa dibistanê. Qederek di nav qelebelixê de çavê xwe li lawik gerand. Wexta kurê xwe dît bi ken çû cem. Destê xwe li serî da. Rahişt çenteyê lawik avêt milê xwe û meşiyan.Tirkiya lawik û kurmanciya bav kûçe dan ber xwe.

Nîşe: Berê li malpera www.
diyarnme.com'ê da weşiyaye. 

20 Nisan 2021 Salı

DENGBÊJ HUSEYNO

Dengbêjî edebiyata devkî a herî xweser ya miletê kurd e. Dengbêj pişta xwe dide axê, ji xweristê avaheyatê vedixwe. Dengê/melodî dengbêj ji dilê xwezayê dipijiqe. Di golgeniyan da hilnayê/napingire. Xuşînê bi deşt, newal, gelî û mesîlan dixe. Her ku li kevir û zinaran diqelibe xas dibe… Dibe quling li deşt û zozanan dixingîne. Bi per û baskê xwe ra peletê ewran "belav" dike. Di oxilmê giran da dibe sura sibê, xwîdana li eniya egîd û cindiya sar dike. Bi meşwerdegiyê ra agir li dilê xort/qiz, kal û pîran geş dike. Bi şîrqîna birûskan ra şax davêje. Di şevên tarî da li gel qendilê dibe tav, heyatê di ser şêniyê xwe da ro dike. Li eresa meydanê/dîwanê heta xwe nekuje/heyfa mexdûr û mêrxasan hilmede ranabe.

12 Aralık 2020 Cumartesi

Hin şaşiyên di nivîsa Sedat Ulugana da

 




Wexta min nivîsa Sedat Ulugana ya bi navê:

”Du hevalê Evdalê Zeynikê: Feqiyê Qizqapanê û Ferîkê Kor” di malpera “Xwebûn”ê* de xwend, wekî ku min zêrekî reşadî bi dest xistibe, di ber xwe de ji kêfan bişirîm. Lê bîra min a kor, mîna sîtila bilxur ji bin ve keliya, kêf li min kir kerrafî. Min rabû berê xwe da kitêba Ahmet Aras a bi navê “Şairê Kurda yê Efsanewî: Evdalê Zeynikê**. Pirtûka ku min sê caran xwendibû, min dîsa di ber çavan ra derbas kir. Di nava rûpelan da rastî agahiyeke bi wî rengî nehatim.

Ahmet Aras: ”Li gor gotina nebiye wî yê mezin Emerê Zeynikê, Evdal 110 sal emir kiriye. Bi gotina kurê nebiye wî H. Beşer, ewî 115 sal, bi gotina kurê nebiyê wî yê din Heyder jî ewî 105 sal emir kiriye. ….Evdal di serê 1800’î de hatiye dinê û di sala 1913’an da wefat kiriye.”

14 Temmuz 2020 Salı

WARÊ GOTIN Û MUZÎKA KURDÎ, DENGBÊJÎ

Hevpeyvîn: Dilşêr Bêwar
















Ez fambarî xwe bûme nebûme dengê dengbêjan di guhê min da dizinge. Bi taybetî jî sewta Şakiro.

Dengbêjî ji bo min ne tenê cureyekî muzîkê ye, "ava heyatê" bi xwe ye. Çawa ku wexta merû ji tîbûnan dikesire û rastî kaniyeke sar tê, devê xwe dike kaniyê jê vedixwe û zik li mirov dibe meşk lê hesta tîbûnê ji ser mirov ranabe, guhdarkirina min a li dengbêjan hesteke wiha bi mi ra çêdike...

Carna mîna zarokekî ku çavên wî çawa bi pêlîstokekê dikeve, ji kêfan lê tê ku bifire; wexta peyveke teze keşif dikim di nava dengê dengbêjan dikevim heman halî.

Carna bi dengbêj re digirîmû dikalim, li qada şer çav li min tarî dibin, bi wan re şer dikim... Piştî salan bi çavê serê xwe dibînim ku her tere zimanê min sade û sivik dibe, "peyvên naylonî yên birqok" ji xwe dikim, bal li min sivik dibe. Bi gotineke din li kok û asasê xwe vedigerim.



Dema cara ewil çavê min bi reklama “Antolojiya Dengbêjan Reso û Şakiro” ya ku ji alî Omer Guneş û Îbrahîm Şahîn ve hatine amadekirin ket, mîna zarokekî ku şeva eydiyê xew bi çavan nakeve bi min hat. Ne bi dilekî, bi deh dilan mam li benda vebûna deriyên Pêşangeha Pirtûkan a Stenbolê. Bi vebûna deriyan ra min xwe li ber standa Weşanxaneya Nûbiharê dît...

Bi awayekî ji awayan, min bi sê nivîsên cuda yên ku di diyarname.com ê da weşiyan bal kişand ser her du antolojiyan. Lê her ku çû antolojî mîna xoya merû li agir bike bi canê min ketin. Xewa şevan dîsa li min herimî.

Li ser vê bi rêya medya sosyal, berî berî min xwe gihand Îbrahîm Şahîn û bi rêya Îbrahim jî xwe gihand Omer Guneş. Min xwest vê carê ne nivîs lê hevpeyvînekê ligel wan çêbikim. Mala her du xweşmêran ava, di nava kar û barên xwe yên zêde zêde da wexteke xweş ji min re terxan kirin.

Di hevpeyvîna ku li ber dest e de, min bi zanebûn hin pirsên wekî “Dengbêjî çi ye? Di çanda û folkrora kurdî de cihê dengbêjiyê li ku ye? û hwd. nekirin. Ji ber ku bersiva van pirsan û gelek pirsên dîtir di nava antolojiyan da heye, loma hewce nake em bikevin nava dubareyan. Hin pirsên edetî hene mirov bixwaze nexwaze bi wan ra rû bi rû dimîne. Min hewil da hin mijar, çîrok û hîkayetên di nava sohbeta me ya li ser têlefonê bala min kişandin de derxim pêş.










Çi bû sedem ku hûn bikevin dû berhevkirina kasetên dengbêjan û fikra amadekirina antolojiyan ji ku derket?

- Em bi deng û kilamên dengbêjan mezin bûn. Li malan, li gundan, di rê û dirban, di şahî û şînan de kilamên dengbêjan li ser zar û zimanan bû. Dengbêjî wekî terapiya civakî bû. Evîndaran hedûriya xwe bi kilamên dengbêjan dianîn, dilbikulan kul û keserên xwe bi kilamê dengbêjan dikewandin. Wekî efsane, behsa qehremanên ku di serhildana Simko, Azadî (Şêx Seîd), Agirî û yên din de cih girtibûn, dihat kirin. Trajedî, qehremanî, eşq û evîniyên ku bibûn kilam, di nava gel de her dem mijara sohbetan bû. Zaroktiya me di nava wê atmosferê de borî. Naveroka kilaman efsaneyên zarokatiya me bûn.

Sedema sereke ya lêgerîna me, pêwîstiya lêkolînên li ser dinyaya kurdî ye. Antolojiya Dengbêjan/dengbêjiyê mijareke derengmayî ye. Mirov bi hêsanî dikare bêje ku bingeha etnologî û Antropologiya Kurdî naveroka kilamên dengbêjiyê ye. Tu beş fenanî dengbêjiyê civaka kurdî baş temsîl nake. Me jî xwest ku em ji mijareke navendî dest pê bikin.

Bawer im di demeke nêz de wê Antolojiya Sêyem a Dengbêj Huseyno jî bigihîje ber destên xwendevanan. Bi tevî van her sê antolojiyan, wekî proje we amadekirina çend antolojiyan wekî hedef daye ber xwe?

- Belê rast e. Cîlda Antolojiyê ya sêyem a Dengbêj Huseyno qediya. Ew ê di demekî nêz de bê çap kirin. Çend cîldên pêş jî dê ji dengbêjên herêma Mêrdînê (Dengbêj Mehmûdê Hesî û Fadilê Kufragê) û ji ên herêma Amedê (Salihê Bênatî) pêk werin. Li ser hejmara cîldan me ji xwe re tu tixûbek diyar nekiriye, heta ku em bikaribin em ê berdewam bikin.

Gelo ev dengbêjî hew xweserî me ye? Yanî, li dinyayê dengbêjî çi ye, li kîjan ax û welatan heye, çi ferq di navbera ya me û yên dereke de hene?

- Di dîroka gelek welatan de muzîk û teksta nêzîkê dengbêjiyê hebûne lê belê nejiyane û roja îroyîn dengbêj û dengbêjî tenê li Kurdistanê hene. Dengbêjî muzîka kurdî ya herî xweser e. Ew qas xweser û bi bandor e ku gelek hunermendên ermen jî ji dengbêjiyê pir hez kirine û bi dengbêjî strane. Hozanên ermen wekî Zekeriya Batîsta, Gulê, Perê di demên xwe de dengbêjên navdar bûne.

Sermeselê, dengbêjiya ku li seranserî sînorê bakur û başûrê welêt, yanî ji Colemêrgê bigire heta ku xwe berdide Botanê û Behdînanê û dengbêjiya Serhedê ma gelo heman dengbêjî ye? Mînak, çi ferq di navbera payîzok an heyranokekê û kilameke Reso yan Şakiro da heye?

- Naveroka kilamên dengbêjiyê li her herêmên Kurdistanê yek e. Lê her herêmê, dengbêjî li gor civaka xwe saz kiriye. Edebiyateke bi sosyolojiyê re girêdayî ye. Lê deng û meqam li gorî sirûşt, avûhewayê û xwezayê diguhere. Wekî mînak ku em bidin, li Serhedê dengbêjî bi deng û awaz bilind e û li Mêrdînê nizm e. Honaka kilaman li Serhedê kin e, li Mêrdînê dirêj e.

Em dizanin hin dengbêjên mêr gelek kilam ji dengbêjên jin girtine/hîn bûne. Di nava dengbêjiyê da gelo mirov dikare kîjan taybetmendiyên dengbêjên jin derxe pêş?

- Dengbêjên jin pir afirîner in. Lê belê di esasiya xwe de jinên kurdan ên li gundan bi piranî xwedî potansiyelekê dengbêjiyê ne. Jin ji bo dengbêjiyê xizne û çavkanî ne. Hemî dengbêj ji vê xizneyê sûd werdigirin. Lewma jî di kilaman de vebêjerên kilaman jin in. Ne tenê kilamên evînîyê kilamên serhildanê jî li ser hest û nêrîna jinan têne honandin. Piştî trajediyan ên ku di nava kelekela hestan de dişewitin jî, yên ku li ber bayê trajediyê dikevin jî jin in. Dilên wan bîra hestên netebitî ne. Her ku bîr tije av dibe û bi ser ve diçe û helbestê diafirîne. Divê mirov hemû gotin û vegotinên jinên kurd ên salmezin tomar bikin.



Di antolojiyan da navê gundê Cemalvêrdî gelek derbas dibe, taybetmendiya gundê Cemalvêrdiyê çi ye di dengbêjiya Serhedê de?

- Cemalvêrdî di hêrama Intabê de li pala çiyayê Qertewîn, gundekî piçûk e. Tevahiya deşta Intabê li ber bergeha gund e. Erdnîgariya Cemalvêrdî wekî sahneyekê ye ji bo dengbêjiyê. Heger gund platform be, pişta platformê Çiyayê Qertewîn e, pêşberê sahneyê jî hemî Intab e. Li alî din jî Intab (herêma Dutaxê) ji aliyê Bakûrê Qertewînê ve di navbera herêma Milazgirê û Patnosê de ye, ango bi her awayê cîhekî stratejîk e. Bîhna çiya, û bîhna deştê di nava hev de ne. Şerê ku di kilama Axao (Şerê Cemalvêrdî) de derbas dibe, li Cemalvêrdî di navbera şervanên kurdan û milîsên dewletê de diqewime. Bi kurt û kurmancî erdnîgariyeke wisa ye ku ji dengbêjiyê re avzêmka bi qîmet e.

Evdalê Zeynikê, Bedîhê Çavşûşe û Şakiro her sê dengbêjên hoste jî ji wî gundî ne. Wekî tê zanîn Evdalê Zaynikê bi afirîneriya xwe, bi meqam û terzên xwe di edebiyata dengbêjiyê de li hemû deverên Kurdistanê bûye semboleke hevpar. Bedîhê Çavşûşe li wî gundî kilamên Evdal hîn bûye û li herêma Serhedê bi nav û deng bûye. Dengbêj Şakiro jî di piçûktiya xwe de bûye şagirtê Bedîh û bi terz û dengê xwe di nava kurdan de nav û deng daye.



Di sohbetên me de we bal kişandibû ser bandora dengbêj Reso ya li ser dengbêjan û malbatên wan. Bi kurtî ji kerema xwe re hûn dikarin behs bikin?

- Di gerên me yên li welat de, me ferq kir ku Reso bi dengbêjên herêman tevekan re danûstandinek çandî pêk aniye. Di destpêka dengbêjiya xwe de li dû kilaman geriyaye û ji dengbêjên hoste kilam hîn bûye. Di dema kamiliya dengbêjiya xwe de jî ji her dengbêjê hemtemen û paşîvan re rêz girtiye û ew hînê kilaman kiriye. Em dikarin bêjin ji Serhedê bigire heta Mêrdînê, Diyarbekirê, Batmanê, malbatên ku me serdaniya wan dikirin. her kesî dengbêjê xwe bi Reso re muqayese dikir. Ango ji bo wan Reso pîvana hostetiyê bû. Dîwana ku Reso tê de kilam gotiye, tevlêbûna wê dîwanê û pê re kilam gotin, ji bo dengbêjan û malbatên wan her tim bûye şanaziyek mezin.

Di pêvajoya berhevkirina kaset û lêkolînan de çi astengî derketin pêşiya we? Û tiştên hûn kêfxweş û xemgin kirine ger hebin çi ne?

- Em bi alîkarî û têkilêyên gelek heval û dostan li gelek gund, bajar û bajarokan geriyan. Em li malbatan dibûn mêvan û bi dengbêjên wê herêmê re me dîwana dengbêjiyê li dar dixistin. Gelek caran heta nîvê şevê berdewam dikirin. Tişta ku em pê herî dilşad bûn bêguman ew bû ku me di wan şevbihêrkan de rê û rêzanên dîwana dengbêjiyê didîtin û em dibûn hevparê wê kelecaniya dîwanê. Ji bo lêkolînên di warê dengbêjiyê de divê di dîwana dengbêjan de ev hest bên jiyîn. Her wiha gelek malbatan bi salan kasetên ku di bin erdê de, di qulê dîwaran de veşartibûn bi me re parve dikirin û em dihewandin. Helbet ev jî ji bo me moral û motîvasyoneke mezin bû.

Astengî bi çend awayî derdiket pêşiya me: Carinan em pê dihesin ku pispor û salixdanêrê mijarê demekê kin/berê wefat kiriye û li pey wî/wê tu tomarek, vîdeoyek, destnivîsek nemaye. Hemî zanînên wî/êw pê re çûne gorê. Astengiya din jî hin kes û malbat hene ku naxwazin kaset û qeydên li ba xwe bi tu kesî re parve bikin. Em gelek caran pê dihesin ku kaset û qeyd di sandoqan de riziyane. Hin caran jî ji ber tirsa qedexekirina li ser ziman û çanda kurdî gelek kaset û tomar bi salan veşartî mane û dawiyê de jî riziyane. Dengbêj Filîtê Axtepe du sal pêşiya wefata xwe di sala 1966’an de dengê xwe tomarê 4 kasetan dike. Ji wan sê kaset dirizin yek jê difilite. Astengiyek din jî koçberiya malbatên kurdan ji welatên xwe ber bi metropolên Tirkiyêye ve ye ku malbatên Kurdan ji hev pir belav bûne. Carinan mijarekê kurt gelek demên meriv digire.

Çi serhedî bin çi jî hin kesên ji herêmên dî bin, dibêjin em nikarin li dengbêjan guhdarî bikin û sewta dengbêjên Serhedê bi me hişk û sar tê. Gelo bi rastî jî mirov nikare li dengbêjan guhdarî bike? Rêbaza baştir fêmkirina ji dengbêjan heye, yan jî çi ye?

- Helbet xweşlêhatina meqam û awazan li gor mirovan diguhere. Lê her kesên ku bi kurdî bizanibe dikare li dengbêjan guhdarî bike. Ji bo ku mirov ji dengbêjan tahmekê werbigire divê mirov kurdî fêm bike. Lewra dengbêjî bi qasî ku melodî ye, ji wê zêdetir jî vegotina çîrokên evînî, dîrokî, trajedî û sirûştî ye. Honakek edebî ye û her wiha di çarçova mûzîkê de gotarek devkî ye. Ji bo wê yekê jî divê naveroka kilamê were fêmkirin.



Ji ber ku li ber destên me du antolojî hene ez loma wan esas digrim. Bi kurtî hûn dikarin behsa hin taybetiyên dengbêj Reso û Şakiro yên dibe haya me jê nebin bikin?

- Dengbêj Şakiro bi têra xwe tê naskirin lê analîza dengbêjî û kilamên wî hê nehatiye kirin. Bi qasî ku em bûn şahid, li seranserê Serhedê, Amedê, Êlihê, Sêrtê dibe ku dengbêjiya her dengbêjî were nîqaş kirin, lêbêlê dengbêjiya Reso nayê nîqaşkirin. Hemî dengbêjên dema Reso û paşîvanên wî ji isûl, metod, terz, û estetîka dengbêjiya Reso sûd wergirtine. Ji sûdwergirtinê jî wêdetir Reso ji bo wan qonaxeke nû ye. Her dengbêjê ku li Reso guhdarî kiriye, careke din li dengbêjiya xwe zivirîye û ji nû ve şîrove kiriye. Dengêj Huseyno ji vana yek e. Wekî mînak; Dengbêj Reso kilama “Tobedar im” ji Dengbêj H. Sîno fêr dibe, pişt re vê kilamê ji H. Sîno re bi şîroveya xwe distirê û şîroveya Reso gelek bandorê li H. Sîno dike. H. Sîno êdî vê kilamê tu caran nastirê, dixwaze ku ev kilam bi terza Reso belav bibe. Çîroka kilama Xemê jî bi vî rengê ye. Dengbêj Şakiro, piştî ku Reso baş nas dike, Dengbêj Reso wekî mamosteyê xwe û mamosteyê hemû dengbêjan îlan dike. Di encama lêkolînên xwe de em bi hêsanî dikarin bibêjin ku dengbêjiya Reso pîvan e, estetîk e, terz e, ûsil e, şîrove ye.

“dûz dabanê, ordî bozanê, soz yalanê, dîl bîlmezê, koprî geçmezê, qapî emelê" Gelo çima pêdivî pê dîtîn ku van gotinên dereke yên bi vî rengî li nav kilaman xin? Gelo piştî dengbêj li bajarên Tirkiyayê geriyan û bi demkî be jî lê ciwar bûn ev peyv ketin nav zimanên wan? Ger rast be gelo mirov dikare bibêje pişaftina ewil bi vî rengî pişkiya nava me?

- Di kilamên dengêjiyê de, gelek peyvên tirkî encama polîtîkayên asîmîlasyonê ne. Lê hin peyv jî bi zanetî tê bikaranîn. Şakiro di kilama “Seraya Mamed Axa” de dibêje “…hespa meriv beza be, şûrê meriv birra be…”. Lê dema ku qala Siltan Evdilhemîd dike, dibêje “şûrê Evdilhemît keskîn e”. Di vir de naxwaze peyva “bira” bi kar bîne. Lewra peyva “keskîn” sembola celadiya dewleta Osmanî ye û hewce nabîne ku reseniya wê bikar bîne. Dîsa di hin kilamên din de jî bi zanetî peyvên tirkî, erebî û ermenkî ji bo hevdengiya peyvan wekî cihêrengiyekê bi kar anîne.


Çi kilamên min li ser înternetê peyda kirin, çi jî kilamên Îbrahîm ji min re şandin, qismek ji wan deqe û nivekê û hîn jî du deqeyan û hwd dikudînin. Wexta mirov li kasetan guhdarî dike mirov dibê qey kilam bi saetan diajon. Sedemên kinbûna van kilaman çi ne?

- Ji bilî destanan kilamên din ên dengbêjên Serhedê nîvekî sê-çar ferd in. Heman kilam li gor terza dengbêj bi lez an jî giran hatiye gotin. Ji ber ku qeyd hin caran ji ber teyîbên xerabe, giran hatine hildan, kilam kin dibin û sivik digerin. Dengbêjên Serhedê û Amedê çîrokên kilama, em dikarin bêjin bi nîvekî di nava sê-çar deqeyan de vedibêjin. Heman kilam li Mêrdînê li Colemergê digêhîje 10-12 deqeyan. Şayesandina bûyera ku dengbêj vedibêje, ji melodiyê zêdetirîn naveroka hîkayetê bi taybetmendiyên erdnîgariyê û lehengan, di xeyala mirov de zindî dibe. Bi vê navgîniyê kilam bi naveroka xwe di hişê mirov de cîhek fireh digire.

Em ji antolojiyan hîn dibin ku kilama “Şerê Selanîkê” û kilama “Seraya Memed Axa” aydî dengbêj Mistefa Xelê Heyran in. Gelo çima Qeymeqamê Qereyaziyê xwestiye dengbêj Mistefa Xelê Heyran sirgûn bike?

- Mistefa Xelê Heyran ji QazîCelala li ser navçeya Xuristînê ye. Dengbêjekî şair e û kilamên qehremaniyê zêdetirîn kilamê wî ne. Li ser lehengên serhildana Şêx Seid û Agiriyê gotiye. Sadiqê xwarziyê Dengbêj Reso diyar dike ku wî Mistefa Xelê Heyran li gundê Xelê, li ba Dengbêj Ferzê ditîye. Mistefa Xelê Heyran li wir tîne ziman ku sîxurê dewletê Xidoyê Sajlixê ji bo kilamên Serhildanê muxbîriya wî dike. Hêzên dewleta Tirk wî dîl digrin û 25 rojan dest bi kelemçe dişînin ba fermandarê Tirk. Li wir ji hêla fermandar ve tê darizandin. Jê tê pirsîn ku wî li ser serhildanan kilam gotine yan na. Ew jî rastiyê pesend dike û di bersîva xwe de dibêje “Ez şair im. Li ser her qewimandina ku dibînim û dibîhîzim kilaman dibêjim. Ku hûn sê saetan destûrê bidin min ez ê kilamek li ser şerê di navbera Tirk û Yewnan û Bulgaran de bisêwirînim û ji we re bibêjim. “ Sê saet şûnde wî derdixin pêşiya alaya esker. Mistefa Xelê Heyran li wir kilama “Şerê Selanîkê” bi tirkî dibêje. Ji ber vê sedemê azad dibe û destûrê digire ku dîsa vegere Xuristînê.


Em ji têbiniyên antolojiya Şakiro hîn dibin ku dengbêj "Xemê" hezkiriya dengbêj Siloyê Gulê bûye û kilama bi navê "Xemê" bi hev re çêkirine. Gelo çi bû bi vê evînê? Û Siloyê Gulê kilama “Bavê Ferxriya” ji kîjan herêmê anîye Serhedê?

- Siloyê Gulê di 1916’an de ji gundê Dignûge yê girêdayî navçeya Milazgirê koçberî Sîwêrekê dibe û demeke dirêj li wir dimîne. Dema ku me serdaniya mala wan li gundê Dignûgê kir, lawê wî Elbarî ji me re got ku Siloyê Gulê wexta ku li Sîwêrekê dimîne dil dikeve keçikeke bi navê Xemê. Siloyê Gulê û Xemê gelek stranan li ser evîna xwe distirên. Lê rojekê dixwazin kilamek gelek xweş biafirînin ku evîna wan li her herêmê belav bibe. Bi vê mebestê bi hev re kilama “Xemê” çêdikin û miqam didinê. Di dawiyê de miradê wan naçe serî û malbata Xemê, wê bi yekî din re dizewicînin. Siloyê Gulê jî piştî zewaca Xemê li wir natebite û vedigere Serhedê, gundê xwe Dignûgê. Bi dilekî evîndar û bêmiraz kilama Xemê li Milazgirê distirê, bi dengê wî re kilam belav dibe û dengbêjên din ji wî hildidin. Lê piştî ku Reso vê kilamê jê fêr dibe bi desteka Siloyê Gulê jî êdî ev kilam bi terza Reso li her cihê belav dibe. Dengbêj Reso, Şakiro, Huseyno, Zahiro û hin dengbêjên din xemleke cihê dane vê kilamê û her yekî bi terzê xwe vegotine.

Di nav têbinîyên kilama “Sidîqê Delalî” de tê gotin ku wexta Sidîq û Ezedîn tên kuştin Gulnaz xanim (diya Sidîq) di hewşa qereqola Mûşê de lingê xwe li serên jêkirî ên Sidîq û Ezedîn dixe û dibêje, “Berxê nêr ji bo kêr e”. Ji kerema xwe re hinek bi berfirehî hûn dikarin behsa vê trajediyê bikin?

- Gulnaz Xanim ji eşîra Xwêytî xwîşka Mûsa Begê Xwêytî ye. Ji eşîra Hesenan bi Faris re zewiciye. Gulnaz Xanim di sala 1927’an de tevî lawê xwe Sidîq (Sidîqê Delalî) û birayê xwe Ezedîn tev li serhildana Agiriyê dibin. Di demeke kin de hêzên dewleta Tirk wê dîl digrin û davêjin girtîgeha Mûşê. Hêzên dewletê di şerê Xilûkê de lawê wê Sidîq, birayê wê Ezedîn şehîd dixin. Serê Sidîq, Ezedîn û hevalek wan jê dikin tînin li Mûşê, di hewşa qereqolekê de datînin û gazî Gulnaz Xanimê dikin. Gulnaz Xanim, destê wê li paş pişta wê, dikeve hewşê û bi pozikê lingê xwe li serên jêkirî yê Sidîq û Ezedîn dixe û dibêje; “Ev lawê min e û ev jî birayê min e. Berxê nêr ji bo kêr e.” Vedigere ser serê jêkirî yê şervanê din û bi destê xwe çavê wî digre û dibêje; “Ji vî xortê re heyf bû, ev şervanê wan bû.’’

“Mirûdên kilaman” ji kê re tê gotin û ev li pey çi ne?

- Hin mirov hene ku dema dengbêj kilaman distirê, hemî hestên wan der dibin, li xetayên xwe mikur tên, eş û elem, derd û xemgîniyên xwe li ber kilamên dengbêjan dikewînin. Yanê terapî dibin. Li ber melodî û naveroka kilamên dengbêjiyê gelek kes xwe di mêzînê re derbas dikin û ji nû ve motîveyî tiştan dibin. Di kasetên dengbêjan de gelek sehneyên motîvebûnê, terapiyê û lixwemikurbûnê hene. Heger bikaranîna têgeha “mirûdên kilaman” di cîh de be, ji bo van kesan e.

Gelo ji bilî antolojiyan çe xebat hene li ber destê we?

- Li ser wêjeyê û hin naverokên kilamên dengbêjiyê xebatên me hene. Di demên pêş de dê berhemdar be.

Îbrahîm Şahîn û Omer Guneş di Fûara Pirtûkan a Stenbolê de (2018) Antolojiya Dengbêjan ji bo xwendevanan îmze kirin û rastî eleqeyeke baş hatin. Antolojî çapên nû kirin.

Omer Guneş û Îbrahîm Şahîn ji bo amadekirina antolojiyan gund bi gund geriyan, bajar bi bajar geriyan.

***
Têbiniya Diyarnameyê: Ji bilî destûra fermî ya Îbrahîm Şahîn û Omer Guneş bikaranîna fotoyên di nav vê hevpeyvînê de qedexe ye







Nîşe: Ev hevpeyvin berê li diyarnamê weşiyaye.

18 Mayıs 2020 Pazartesi

TUCMAC


Di sala 95’an de min di “Lîseya Erzeromê” de dixwend. Li mala xwendevanan (ogrencî yurdu) dimam. Xwediyê yûrdê leskerek teqawîtî bû. Bi dîsîplîna leşkerî mal bi rê ve dibir. Mirov ji lezeta xwarinan xilas nedibû. Her şemiyê roja “mantiyê” bû. Mantî ji alî şiklî ve jî nedişibiya ya îro em dixwin. Du sê şev berê ez û dotmama min û xanimê rûniştîbûn. Me sohbet dikir. Min qala wê mantiyê kir. Bi tarîfkirina min re xanimê go, “Ew ne mantî ye, tucmac e. Çêkirina wê jî rehet e. Ezê rojek ji me re çêkim.” 

Ji ber koronayê malûm em di mal de asê ne. Du saet berî fitarê min mesele dîsa vekir. Xanimê xwe da naziyan deh bahane rêz kirin. Axir min kiribû serê xwe diviya tucmac îşev li ser sifreya fitarê ba. Di dawiyê de ez bi ser ketim. 

Melzeme:

Ard, du hêk, xwê, goştê kutayî (qîme) du sê bacanên sor, du sê îsotê teze, pîvazek, îsota reş, pûl biber, rûn, mast, sîr.